لە كاتی جیابونەوە بەم شێوەیە مامەڵە لەگەڵ منداڵەكانت بكە

10:41 - 12/11/2022

1557جار خوێندراوەتەوە

خەندان لایف - سۆما سەلمان، محەمەد ئیبراهیم

 

ئەگەر تۆ به تەڵاقداندا تێدەپەڕیت، لەوانەیە نیگەران بیت له كاریگەرییەکەی لەسەر منداڵەكانت، ئەمه دەتوانێت كاتێكی سەخت بێت بۆ ئەوان، ڕەنگە هەستەکانی منداڵان به قۆناغەکاندا بڕوات و بگۆڕدرێن، لەوانەیه منداڵەكەت هەست به دڵتەنگی، سەرلێشێواوی، توڕەی، تاوانباری یان نیگەرانی بکات دەربارەی ئەوەی كه لە داهاتودا چیان بەسەردا دێت. چۆن مامەڵە لەگەڵ گۆڕانكارییەكان دەكەیت کە گرنگ دەبێت بۆ خۆشگوزەرانی منداڵەكەت لە داهاتودا.

پێویستە چی به منداڵەكانمان بڵێین دەربارەی جیابونەوە؟

1. پلان دابنێ چۆن به منداڵەكانت دەڵێیت، ئەگەر دەتوانیت باشتر وایه هەردو دایك و باوكەکە پێكەوه ئەنجامی بدەن، بیر له شوێن و كاتێکی گونجاو بكەرەوە بۆ قسەكردن، ڕاستگۆبە، بەڵام هەروەها تەمەنی منداڵەكانت لەبەرچاو بگرە كاتێك بڕیار دەدەیت کە چەندیان پێبڵێیت، منداڵە گەنجەکان کەمتر پێویستیان بە وردەکارییە، لەوانەیە منداڵانی گەورەتر داوای زانیاری زیاتر بکەن.

2. منداڵەكانتان دڵنیا بكەنەوه كه هێشتا خۆشتان دەوێن و هەردوكتان بەردەوام دەبن له چاودێریکردنیان، با بزانن دەرفەتی زۆر دەبێت بۆ كات بەسەر بردن لەگەڵ دایك و باوكیان.

3. زۆر ڕون و ئاشكرا بن كه ئەوان هۆكاری جیابونەوەکە نین. بەتایبەتی منداڵە گەنجەكان نیگەران دەبن لەوەی كه ئەوان بەرپرسیارن له جیابونەوە یان تەڵاقدانەکە.

4. ڕونی بكەرەوە كه ئەمە كێشەی گەوەکانە هیچ شتێك نەبوە كه منداڵەكانت بتوانن بیكەن بۆ ئەوەی ڕێگری لێبكەن. هەروەها پێویستە ئەوان بزانن كه هیچ شتێك نیه تا ئەوان  (یان ئەوانی تر) بتوانن بیكەن بۆ گۆڕینی. یارمەتیان بدە لەوە تێبگەن کە جیابونەوەكه بڕیاری كۆتاییە.

5. هانی منداڵەكانتان بدەن كە بەئاشكرا قسە دەربارەی هەستەكانیان بكەن. كاتێك قسە دەكەن، بە وریاییەوە گوێ بگرن وە هەوڵمەدەن قسەکانیان پێببڕن. ئاسایە منداڵان كێشەیان هەبێت له دەربڕینی هەستەكانیان، کەواتە ئارام بگرن. هەرچەندە لەوانەیە سەخت بێت، بەڵام گرنگە ئێوە ڕێگەیان بدەن کە ڕاستگۆبن دەربارەی ترسەکانیان و نیگەرانییەكانیان. وەڵامی هەر پرسیارێك بدەوە بە ڕاستگۆیانە كە دەتوانیت.

6. ئەگەر منداڵەكەت هەستی به نا ئاسودەی كرد له قسەكردن لەگەڵ تۆدا، یارمەتییان بدەن كەسێك بدۆزننەوە كە متمانەیان پێبكات وەكو ئەندامێكی تری خێزان، پزیشك،  دەرونناس، یان توێژەرێكی كۆمەڵایەتی.

تەنیا ئەو شتانە بە منداڵەكانتان بڵێن كه پێویستە بیزانن. لە بەرامبەر منداڵەكانت گفتوگۆ لەسەر بڕیاری گەورەکان مەکە یان مشتومڕ مەكە. پێویست ناکات ئەوان بەشدار بن لە هیچ کۆبونەوەیەک کە تۆ هەتە لەگەڵ پارێزەرێک یان كەسانی دیکە كه بەشدارن له جیابونەوەكە.

چی بۆ ئاسانکردنی گواستنەوەکە بکەین؟

پێش ئەوەی پلانێک بۆ منداڵەکانت پێشنیار بکەیت لەگەڵ دایک و باوکەکەی تر گفتوگۆ لەسەر ڕێکخستنەکانی سەردانکردن بکە.

کاتێک کە کۆتایت بە پلانەکانت هێنا، بە ئاشکرا باسی ئەوە بکە کە چۆن ڕێکخستنەکانی ژیان دەگۆڕێت. ڕونبە دەربارەی ئەوەی منداڵەکانت لەگەڵ کێ دەژین و کەی.  ئەوان مافی هەیە کە لەبارەی ئەو بڕیارانەوە بزانن کە لە جیاتی ئەوان دەدرێن.  لەبیرت بێت کە ڕەنگە پلانەکان پێویستیان بە گۆڕانکاری هەبێت لەگەڵ گەورەبونیان. لەگەڵ منداڵێکی گەورەتر یان هەرزەکارێکدا باسی ڕێکخستنی ژیان بکە و ئامادەبە ڕێز لە هەستەکانیان بگرێت سەبارەت بەوەی کە دەیانەوێت لە کوێ بژین.

تا دەتوانیت ڕۆتینەکان ئاسایی بهێڵەرەوە.  منداڵان هەست بە سەلامەتی و متمانەی زیاتر دەکەن ئەگەر بزانن چاوەڕوانی چی بکەن.  کار بکە بۆ دروستکردنی ڕۆتینی هاوبەش بۆ هەردو خێزانەکە تا پەیڕەوی بکەن.

ئەگەر له منداڵێك زیاترت هەیە، ئەوا بە تەنها کات لەگەڵ هەر یەکێکیان بەسەربەرە.

بە نەرێنی قسە لەسەر دایک و باوکەکەی تر مەکە بۆ منداڵەکانت، خێزان گەورەکەت، یان هاوڕێکانت. 
ئەگەر لەگەڵ هەست و سۆزەکانی خۆتدا کێشەت هەیە، هاوڕێیەک یان ڕاوێژکارێکی یارمەتیدەر بدۆزەرەوە بۆ ئەوەی قسەی لەگەڵدا بکەیت.

لەوانەیە منداڵان وا هەست بکەن کە تەنیان لەم دۆخەدا.  ئەگەر دەکرێت بەدوای خێزانێكی تردا بگەڕێ کە "دو ماڵ"یان هەیە بۆ ئەوەی منداڵەکەت بزانێت کە ئەوان تاکە کەس نین کە دایک و باوکیان بەجیا دەژین.

بە ڕەوشت بە کاتێک منداڵەکانت هەڵدەگیرێنەوە یان فڕێ دەدرێن.  ئەگەر تۆ خۆشەویست و دڵنیاکەرەوە بیت، لەوانەیە ئەمە یارمەتیان بدات بۆ ڕوبەڕوبونەوەی گواستنەوەکە.

کەی پێویستە پەیوەندی بە پزیشک بکەم؟

کاتی دەوێت تا منداڵەکەت خۆی لەگەڵ ئەم گۆڕانکاریانەدا بگونجێنێت.  منداڵێکی بچوکتر لەوانەیە دەست بەو ڕەفتارانە بکات کە پێشتر لەو گەورەتر بون.  بۆ نمونە لەوانەیە داوای مەمه بکەن.  منداڵانی گەورەتر لەوانەیە توڕە بن یان هەست بکەن کە گۆڕانکارییەکە توشی زەبر و زەنگ بون. ئەمانە هەموی کاردانەوەی ئاسایین، و پێویستە بە تێپەڕبونی کات باشتر بن.

با منداڵەکەت لەگەڵ دایک و باوکەکەی تر قسە بکات هەرکاتێک کە پێویست بو. هەوڵبدە بایەخ بەو کاتە بدەیت کە لەگەڵ دایک و باوکەکەی بەرامبەردا بەسەری دەبەن. بە قسە یان کردار ئاماژە بەوە مەکە کە منداڵەکەت بێ وەفایە ئەگەر چێژ لەو کاتە وەردەگرن لە تۆ دورن.

ڕێز لەو سنورە گونجاوانە بگرن کە لەلایەن دایک و باوکەکەی ترەوە دانراون.  دەسەڵاتی  تێک مەدە یان هەر بڕیارێک پێچەوانە مەکەرەوە داویەتی.   وتوێژی یاسا و بنەماكان بکە بۆ ئەوەی تا دەتوانیت لە هەردو خێزانەکەدا وەک یەک بیت.

ڕاستەوخۆ پەیوەندی بکە بە دایک و باوکەکەی تر، وە چاوەڕێ مەکە منداڵان وەک نێردراو ڕەفتار بکەن. نابێت چاوەرێیان لێبکرێت کە زانیاریت پێبدەن سەبارەت بە چالاکیەکانی دایک و باوکەکەی تریان، هاوڕێکانیان، یان داهاتەکەیان.

لەوانەیە منداڵەکانتان وا هەست بکەن کە هەتا پەیوەندییەکانیان لەگەڵ خێزانە گەورەکە، وەک خاڵ و مامەکانیش لە گۆڕاندایە.  ئەم هەستانە بناسەوە و دەرفەتی زۆر بدە بۆ ئەوەی ئەو پەیوەندیانە بمێنێتەوە.

گەورەساڵانی گرنگی دیکەی ژیانی منداڵەکانت (مامۆستایان، دابینکەرانی چاودێری منداڵان، ڕاهێنەران) ئاگادار بکەرەوە لەوەی کە چی ڕودەدات بۆ ئەوەی بتوانن چاودێری هەر نیشانەیەکی ئاگادارکردنەوە بکەن کە منداڵەکەت کێشەی ڕوبەڕوبونەوەی هەیە.

زانیاری  گرنگ سەبارەت  به پزیشك و قوتابخانە لەگەڵ دایک و باوکەکەی تردا هاوبەشی پێ بکە.  هەوڵبدەن پێکەوە بەشداری کۆبونەوە و کاتەکانی چاوپێکەوتن بکەن بۆ ئەوەی بتوانن هەردوکتان ئاگادار بکرێنەوە.


نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە کە منداڵەکەت کێشەی جددی تری هەیە دەتوانن بریتی بن لە:
- دڵەڕاوکێ
- خەم و خەمۆکی
- گۆڕانکاری لە خووی خواردن یان خەوتن،
- کێشە لە قوتابخانە، یان ڕەفتاری شەڕانگێزانە.
- ئەگەر ڕەفتارەکە بەردەوام بو یان خراپتر بو،  قسە بۆ پزیشکەکەت بکە.

سەرچاوەی پشتیوانی زۆر هەیە بۆ یارمەتیدانی ئێوە و منداڵەکانتان لەم کاتە سەختەدا.  ئەگەر پێویستت پێی بو، پەیوەندی بكە بە هاوڕێ، خزم، وە گروپە کۆمەڵایەتییەکان یان ئایینییەکان بۆ داواکردنی یارمەتی، هەروەها گرنگە کات بۆ خۆت تەرخان بکەیت و کات بە خۆت بدەیت بۆ ئەوەی خۆت لەگەڵ گۆڕانکارییەکە بگونجێنیت.  پێویستە تۆ تەندروست بیت و پشو بدەیت بۆ منداڵەکانت.