جاش و قۆناغه‌كانى ئه‌نفال

لەتیف فاتیح فەرەج

30-07-2022

3928جار خوێندراوەتەوە


سه‌ره‌تا :
جاشى كورد له‌ مێژودا له‌ جاش و خۆفرۆشى هیچ نه‌ته‌وه‌و گه‌لێكى دیكه‌ى سه‌ر ئه‌م گۆى زه‌ویه‌ ناچێت ، مرۆڤ كه‌ لاپه‌ڕه‌ى رۆژنامه‌كانى سه‌رده‌مى به‌عس به‌ تایبه‌ت كوردیه‌كان هه‌ڵده‌داته‌وه‌ و ده‌بینێ چۆن جاشه‌كان شانازى به‌ كورد كوشتنه‌وه‌ ده‌كه‌ن و خۆیان پێ پاڵه‌وان و ئازایه‌ ، توشى شۆك ده‌بێت ئه‌وه‌ چ ئاوه‌زێكه‌ شانازى كردن به‌ خیانه‌ته‌وه‌ ، من ده‌مێكه‌ پڕۆژه‌ى كتێبێكى تایبه‌تم له‌ سه‌ر جاشى كورد ده‌ست پێكردووه‌و له‌وێدا زۆر پرسیار وه‌ڵام ده‌درێته‌وه‌ بۆیه‌ ئێستا و له‌م بابه‌ته‌دا به‌لاى ئه‌و خاڵانه‌دا ناچم به‌ ئومێدى ئه‌وه‌ى بڕه‌خسێ و ئه‌و كتێبه‌ ته‌واو بێت و روناكى ببینێت ، جاش و خۆ فرۆشى هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌ك نابینینیته‌وه‌ بڵێت " جاشایه‌تى و پاشایه‌تى " جاشى كورد ، جاشایه‌تى و خۆ فرۆشى به‌ پاشایه‌تى ده‌چوێنێت ، ئه‌مه‌ش هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ى حكومه‌ته‌ دژه‌كانى كورد بارى ده‌رونى و كه‌سێتى كوردیان هه‌ڵسه‌نگاندوه‌و ده‌زانن چه‌ند فشه‌ى به‌ خۆى دێت كاتێ به‌ كڵاشى په‌ڕۆین و قاتى كوردیه‌وه‌ خۆى باده‌دات و كورد وته‌نى شا به‌ سه‌پان نازانێت .

پرۆسه‌ى ئه‌نفالكردنى كوردستان له‌ سه‌ره‌تاتا كۆتاى 1988 جاش له‌ هه‌موو قۆناغه‌كاندا پێش قه‌ره‌وڵى دوژمن بوو ، له‌ هه‌ر هه‌شت قۆناغه‌كه‌ى ئه‌نفالدا جاشه‌كان به‌ شانازیه‌وه‌ باسى رۆڵى خۆیان ده‌كه‌ن و ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیان ئه‌وه‌نده‌ به‌ وێرانكردنى كوردستان خه‌نین خۆیان وه‌ك پاڵه‌وان وێنا ده‌كه‌ن ، له‌ هه‌ر هه‌شت قۆناغه‌كه‌ى ئه‌نفالدا زۆرترین فه‌وجه‌ جاشه‌كان ، مه‌فره‌زه‌ خاسه‌كان به‌شداریان كردووه‌و به‌ شى زۆرى ئه‌و فوجانه‌ش له‌ رۆژنامه‌كانى به‌عسدا چاوپێكه‌وتنیان له‌ گه‌ڵ كراوه‌ ، به‌ گه‌ڕانێكى سه‌ر پێى ناوى ده‌یان فه‌وجت ده‌ستده‌كه‌وێت ، كه‌ موسته‌شاره‌كانیان شانازى به‌ كاره‌كانیانه‌وه‌ ده‌كه‌ن .

به‌شێك له‌ فه‌وجه‌ به‌شداره‌كانى  ئه‌نفال :

ئێمه‌ لێره‌دا ته‌نها ژماره‌ى فه‌وجه‌كان ده‌نووسین و ناوى موسته‌شاره‌كان و ژماره‌ى چه‌كداره‌كان نانووسین ، كه‌ هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ش پێویستى به‌ كنه‌ كردنه‌ ، به‌شى زۆرى ئه‌و فه‌وجانه‌ى لێره‌ ژماره‌كانیان ده‌نووسم ناوى موسته‌شاره‌كانیان لامه‌ ، پێشتریش به‌شى زۆرى لێره‌و له‌وێ بڵاو كراوه‌ته‌وه‌و دادگاى باڵاى تاوانه‌كانیش ناوى زیاتر له‌ چوار سه‌ت به‌رپرسیار، موسته‌شار ، ئامر مه‌فره‌زه‌و بكه‌رى ئه‌نفالى نارد بۆ حكومه‌تى هه‌رێم بۆ ئه‌وه‌ى بگیرێن ، به‌ڵام حكومه‌تى هه‌رێم و وه‌زاره‌تى ناوخۆى هه‌رێم ئه‌م داوایه‌یان پشتگوێ خست .

به‌ گوێره‌ى هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ نزیكه‌ى 500 فه‌وجى جاش و 480 هه‌زار جاش هه‌بووه‌، ئه‌مه‌ى خواره‌وه‌ ژماره‌ى به‌شێك له‌و فه‌وجانه‌یه‌ كه‌ به‌شدارى پرۆسه‌ى ئه‌نفالیان كردووه‌ ، هه‌موو ژماره‌كانم له‌ رۆژنامه‌ى هاوكارى ده‌رهێناوه‌ " فه‌وجه‌كانى 35، 157، 96، 59، 174، 55، 20، 68، 172،205، 36، 81، 102، 94، 119، 226، 307، 28، 137، 90، 42، 54،52، 143، 196،240، 112، 224، 100، 50، 35، 26، 225، 138، 24، 16، 79، 109، هه‌تا دواى ئه‌مانه‌ به‌شێكى زۆر كه‌من له‌ فه‌وجه‌ به‌شداره‌كانى پرۆسه‌ى ئه‌نفال " 

ته‌نها له‌ ئه‌نفالى یه‌كدا ده‌ فه‌وج به‌شدارى پرۆسه‌كه‌ى كردوه‌و به‌ شانازیه‌وه‌ باسى روخاندن و وێرانكردنى شه‌ده‌ڵه‌و سه‌رگه‌ڵ و به‌رگه‌ڵو ئه‌و ناوچه‌ دڵگیره‌ى  كوردستان ده‌كه‌ن و تێیاندایه‌ گلله‌ى ئه‌وه‌ده‌كات یه‌كه‌م فه‌وج بووه‌ چووه‌ته‌ ناو سه‌رگه‌ڵوه‌وه‌ كه‌چى وه‌ك پێویست نیشانه‌ى ئازایه‌تى نه‌دراوه‌تێ ئه‌و فه‌وجانه‌ى به‌شدارى پرۆسه‌ى یه‌كه‌مى ئه‌نفالیان كردووه‌ بریتین له‌ " فه‌وجه‌كانى 20، 5، 2، 23، 37، 109، 81، 96، 51، 36"به‌رپرسى هه‌ندێك له‌و فوجانه‌ كه‌ ژماره‌ى هه‌ندێكیان له‌ هه‌زار چه‌كدار زیاتر بووه‌ بریتین له‌ " محێدین شێخ مه‌عروف ، ئیبراهیم حاجى ملۆ ، ئه‌سعه‌د هه‌ركى و هى دیكه‌ " جگه‌ له‌وانه‌ش موسته‌شار ته‌حسین محه‌مه‌د ره‌شید موسته‌شارى فه‌وجى 179 له‌ دیدارێكدا ده‌ڵێت خاوه‌نى 1000 چه‌كدارین و به‌شدارى قۆناغه‌كانى " 1، 2، 3، 4، 5، 6" ى ئه‌نفالم كردووه‌، ته‌حسین نمونه‌یه‌كه‌ له‌ ده‌یان نمونه‌ى ئه‌و موسته‌شارانه‌ى به‌ جل و به‌رگى كوردى و كڵاوو جامانه‌وه‌ ده‌كه‌وتنه‌ پێش بارق و عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید و سوڵتان هاشم و ئه‌یاد خه‌لیل زه‌كى و ئه‌وانى تره‌وه‌ بۆ راوكردنى كورد ، دۆستێك بۆى گێڕامه‌وه‌ له‌ گونده‌كانى قه‌ره‌حه‌سه‌ن ئه‌وانیان به‌ زۆر له‌ رێگه‌و بانى كه‌ركوكه‌وه‌ بردوه‌ تا به‌ شۆفه‌ڵ دێیه‌كانیان پێته‌خت بكه‌ن ، وتى له‌ یه‌كێك له‌ گونده‌كان به‌رپرسێكى سه‌ربازى باڵا یه‌كێك له‌ موسته‌شاره‌ به‌ناوبانگه‌كانى نارد بۆ سه‌یركردنى چه‌مێكى به‌رده‌میان ، كاتێك كابراى موسته‌شار به‌ هه‌ڵه‌داوان ده‌چێته‌ خواره‌وه‌ ئه‌فسه‌ره‌كه‌ به‌ وانى ده‌ورو به‌رى ده‌ڵێت " سه‌یرى كه‌ن چۆن ئه‌سپێكه‌ " نه‌ته‌حسین محه‌مه‌د ره‌شیدو نه‌یه‌ك موسته‌شارى جاش بۆ یه‌كجاریش داواى لێبوردنیان له‌ میله‌ته‌كه‌یان نه‌كرد ، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ هه‌ندێكیان بوونه‌ پاڵه‌وان و شه‌هیدى فه‌رمانده‌ى شه‌ڕى ناوخۆ.

بێبه‌شدارى جاش چى ده‌كرا :

هه‌موو ئه‌وانه‌ى كه‌ وه‌ك گه‌واهیده‌رو شاهید باسى ئه‌و رۆژگاره‌ ده‌كه‌ن و ئێمه‌ش كه‌م و زۆر خۆمان ئاگادا ر بووین ، ئه‌گه‌ر پێشله‌شكرى جاش و رێنیشانده‌رى ئه‌وان نه‌بوایه‌ ره‌نگه‌ زه‌ره‌رو زیانه‌كان زۆر كه‌متر بان ، خه‌ڵكى جه‌له‌مۆرد ده‌ڵێن هۆكارێكى سه‌ره‌كى زۆرى ئه‌نفالى گونده‌كه‌یان بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ جاشه‌كان سوپایان بردوه‌ته‌ سه‌ر بابه‌ ڕووشه‌و ئه‌و ناوچانه‌ى كه‌ خه‌ڵك خۆى لێحه‌شار دابوو، عوسمانى حاجى مه‌حمود له‌ بیره‌وه‌ریه‌كانیدا باسى ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ خه‌ڵك بۆ خۆشاردنه‌وه‌و شمه‌ك شاردنه‌وه‌ شوێنى خۆیان هه‌بووه‌و حكومه‌ت و سوپا به‌ ئاسانى په‌ى پێنه‌بردوون ، به‌ڵام جاشه‌كان به‌شى زۆریان خه‌ڵكى ناوچه‌كان بوونه‌و ئاگادارى كون و كه‌له‌به‌رى ناوچه‌كه‌ بوونه‌ .

چه‌كدارێكى قاسم ئاغاى كۆیه‌ بۆى گێڕامه‌وه‌ كه‌ چۆن ئه‌وان پێش له‌شكرى حكومه‌ت داویانه‌ به‌سه‌ر دڵى بالیسان و خه‌ڵكێكى زۆریان گرتووه‌و كردوویانه‌ته‌ ده‌ست و دیارى خۆیان بۆ حكومه‌تى عیراقى ، هه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ باسى كاریگه‌رى چه‌كى كیمیایى ئه‌و ناوچه‌یه‌شىبه‌سه‌ر خه‌ڵكه‌كه‌وه‌  بۆ باسكردم، چه‌كدارێكى خزمى خۆم كه‌ له‌به‌ر فیرارى په‌ناى بردبوه‌ به‌ر ره‌بایه‌یه‌كى جاشه‌كان بۆى گێڕامه‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ر سێ چوار بزن جاشه‌كان له‌ ناو یه‌كدا خه‌ریك بووه‌ یه‌كتر خه‌لاس بكه‌ن ، ئه‌م ڕووداوه‌ له‌ گونده‌كانى قه‌ڵاسێوكه‌ بووه‌ .

جاشه‌كان رۆڵێكى زۆریان له‌ سه‌رخستنى قۆناغه‌كانى ئه‌نفالدا بینى و ئه‌وان له‌ سوپاو له‌شكرى به‌عس خراپتر په‌لامارى گونده‌كان و ناوچه‌كانیان ده‌داو یه‌كێك له‌ ئامانجه‌ سه‌ره‌كیه‌كانیشان تاڵانكردن و ده‌سكه‌وتى زۆر بوو ، سه‌رۆك جاشێك له‌ دیدارێكى هاوكاریدا سه‌باره‌ت ئه‌نفالى یه‌كه‌م ده‌ڵێت " ئێمه‌ یه‌كه‌م كه‌س بووین گه‌یشتینه‌ ناوباره‌گاى خیانه‌تكاران و سه‌ریانمان پانكرده‌وه‌ " ناوه‌ڕۆكى قسه‌كه‌ به‌م جۆره‌یه‌، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر عه‌ره‌بێكى به‌عسى بیڵێت ره‌نگه‌ ئاساى بێت ، به‌ڵام كه‌ كوردێك ده‌یڵێت ئیدى مرۆڤ له‌ به‌رده‌میدا سه‌رسام ده‌بێت ، ئه‌م گیانى خیانه‌ت و گه‌لى خۆ كوژیه‌ له‌كوێوه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتووه‌ ، ئه‌م رقه‌ چیه‌ ، هه‌ندێك له‌ جاشه‌كان وه‌ك ئه‌وه‌ى رقێك پاڵنه‌ریان بێت ، پێش هه‌ر بڕیارێكى حكومه‌ت بۆ تاڵان و كوشتنى خه‌ڵكى سڤیل ه‌ هه‌روه‌ها پێشمه‌رگه‌ به‌ رۆژو به‌شه‌و كه‌وتونه‌ته‌ ناو ئه‌و گوندانه‌ى كه‌ شاڵاوه‌كانى ئه‌نفال لێیانه‌وه‌ نزیك بووه‌ و هه‌رچیان له‌ ده‌ست هاتوه‌ له‌ كارى نه‌شیاو كردوویانه‌ .

ئه‌گه‌ر وا دابنه‌ین جاش به‌شدارى ئه‌و په‌لامارو كوشت و بڕه‌ى نه‌كردایه‌ ئه‌نفال ناكرا ، ئه‌وه‌ وانیه‌ چونكه‌ بڕیاره‌كه‌ ساڵێك پێشتر عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید بڕیارى لێدابوو ،به‌ڵام به‌شدارى جاشه‌كان پرۆسه‌كه‌ى پڕ زیان ترو كاره‌ساتبار تر كرد ، هیچ هۆیه‌ك نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ى  به‌شدارى ده‌ستى جاسه‌كان له‌ ئه‌نفال بكێشینه‌وه‌و بڵێین با باسى جاشه‌كان نه‌كرێت ، بیانوشمان ئه‌وه‌ بێت كه‌ ئه‌مه‌ له‌ پرسى جینۆسایده‌كه‌ كه‌م ده‌كاته‌وه‌ ، له‌ كاتێكا ئه‌وه‌ هیچ راستیه‌كى تیانیه‌ .

كه‌سێك به‌ ناوى سه‌لام مه‌حمود عه‌لى له‌ یه‌كێ له‌ ژماره‌كانى هاوكاریدا ده‌نووسێت " رۆژى شه‌مه‌ ى 11ى ئازارى ساڵى 1988، كاره‌ پاڵه‌وانه‌كانى ئه‌نفال پشتى خۆ فرۆشانى شكاند " ئێستا كه‌ ئه‌و رسته‌یه‌ ده‌بینم و قسه‌ى ئه‌و جاشانه‌ ده‌خوێنمه‌وه‌ كه‌ باسى ئه‌نفال ده‌كه‌ن ، جگه‌ له‌وه‌ى ده‌پرسم چۆنیه‌ ئێمه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ئه‌م ناونانه‌ سه‌رنجى رانه‌كێشاوین ،دواتر ئه‌وه‌ چ  ئاوه‌ز و لۆژیكێكه‌ تۆ له‌ ناو دانى میله‌ته‌كه‌ى خۆت به‌ كارێكى پاڵه‌وانانه‌ بزانیت ، ئایه‌ هیچ نه‌ته‌وه‌و گه‌لێك هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌م گۆى زه‌ویه‌ هێنده‌ى كورد راوى خۆى كردبێت بۆ دووژمن .

عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جیدو جاشه‌كان به‌ر له‌ پرۆسه‌ى ئه‌نفال :

به‌ر له‌ پرۆسه‌ى ئه‌نفال عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید لاى به‌عس وه‌ك به‌رپرسى ده‌فته‌رى شیمال ده‌ستنیشانكرا ، باره‌گاى ئه‌و ده‌زگایه‌ش هێنرایه‌ كه‌ركوك ،عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید وه‌ك به‌رپرسى رێكخستنى باكور له‌ بیستى حوزه‌یرانى 1987 بڕیارى 4008ى ده‌ركرد ، بڕیاره‌كه‌ بریتیه‌ له‌ حه‌وت خاڵ و ئێمه‌ له‌ نووسینى تردا بڵاومان كردوه‌ته‌وه‌ ، هه‌روه‌ها له‌ زۆر شوێنى تریش بڵاو كراوه‌ته‌وه‌ ، بڕیاره‌كه‌ خاڵى یه‌كه‌م هه‌موو گونده‌كانى كوردستان به‌ شوێنى قه‌ده‌غه‌ كراو ناوده‌بات ، خاڵى دووه‌م ده‌ڵێت ئیتر قه‌ده‌غه‌یه‌ مرۆڤ و ئاژه‌ڵ له‌و ناوچانه‌ ببینرێن ، هه‌روه‌ها فه‌رمانى ته‌ققه‌ كردن ده‌دات به‌ سه‌ربازه‌كان بێ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌روى خۆیان ، خاڵى سێیه‌م ده‌ڵێت هامو شۆو تۆوكردن و كشت و كاڵ و ئاژه‌ڵدارى له‌و ناوچانه‌ به‌ ته‌واوه‌تى قه‌ده‌غه‌ن ،له‌ خاڵى چواره‌مدا ده‌ستى سوپاو فه‌یله‌ق و یه‌كه‌ سه‌ربازیه‌كان ئاوه‌ڵا ده‌كات بۆ كوشتنى خه‌ڵك ، له‌ پێنجه‌م خاڵدا ده‌ڵێت هه‌ر كه‌س گیرا له‌ 15 ساڵ تا حه‌فتا ساڵ پاش وه‌رگرتنى زانیارى لێى پێویسته‌ له‌ دار بدرێت و بكوژرێت ،خاڵى شه‌ش و حه‌وت باسى لێكۆڵینه‌وه‌ى خێرا له‌ گیراوه‌كان و هه‌روه‌ها تاڵانى كه‌ل و په‌ل و مه‌ڕو ماڵات و پاره‌و هه‌موو شت ده‌كات و ده‌ڵێت  سوپاو یه‌كه‌ سه‌ربازیه‌كان هه‌رچیان ده‌سكه‌وت بۆ خۆیان .

ئه‌م بڕیاره‌ مه‌ترسیداره‌ كه‌ ئیدى بڕیارى جینۆسایده‌و ئه‌و رۆژگاره‌ بێكاردانه‌وه‌ى نێو ده‌وڵه‌تى تێپه‌ڕ ده‌بێت، له‌ حه‌وت پارێزگادا جێبه‌جێده‌كرێت كه‌ هه‌موو پارێزگاكان یان به‌ ته‌واوه‌تى كورد ، یان كوردیان تێدایه‌ ، پارێزگاكانیش بریتین له‌ " سلێمانى ، كه‌ركوك ، هه‌ولێر ، دهۆك ، موسڵ ، تكریت ، دیاله‌ " پێش ئه‌م بڕیاره‌ عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید چه‌ندین جار له‌ گه‌ڵ به‌رپرسانى ئه‌م ناوچانه‌و موسته‌شاره‌ كورده‌كان كۆبوونه‌وه‌ ده‌كات و هه‌ڕه‌شه‌ى توند له‌ هه‌موو كورد ده‌كات ، ته‌نانه‌ت له‌ كۆبونه‌وه‌ى له‌ گه‌ڵ موسته‌شاره‌ كورده‌كاندا به‌ زمانێكى زۆر پیس و نه‌شیاو هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر كوردو موسته‌شاره‌كانیش ، بێئه‌وه‌ى كه‌س بوێرێت قسه‌یه‌ بكات ، ئه‌و ده‌ڵێت هه‌موو یان وه‌ك بزن سه‌ر ده‌بڕم و واو وا ده‌كه‌م ، موسته‌شاره‌ كورده‌كانیش سه‌ر كزو بێده‌نگ له‌ به‌رده‌میدا دانیشتوون.

عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید پیاوێكى دواكه‌وتوى خوێنڕێژو " قه‌ره‌وى " بووه‌ ، زمانى ئاكارو هه‌ست و كه‌وتى سه‌ربازیشى نه‌زانیووه‌ ، مرۆڤێكى كه‌له‌شه‌ق و دڵ ڕه‌ق بووه‌، جارێكیان سه‌دام حوسێن به‌ موكه‌ڕه‌م تاڵه‌بانى ده‌ڵێت ، ئه‌وه‌تا من ده‌مه‌وێ له‌ گه‌ڵ كورده‌كان رێكبكه‌وم ، به‌ڵام ئه‌وان ئاماده‌ نین ، ئه‌مه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵى 1991 ، موكه‌ڕه‌م تاڵه‌بانى ده‌ڵێت ئاخر تۆ عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جیدت ناردووه‌ بۆ رێكه‌وتن له‌ گه‌ڵیان ، قسه‌كه‌ به‌و مانایه‌یه‌ كه‌ عه‌لى پیاوى رێكه‌وتن و ئاشتى نیه‌ .

هه‌ر له‌و ماوانه‌و دواتریشدا عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید بۆ سه‌ركوت و تۆقاندنى زیاترى موسته‌شاره‌كان چه‌ند موسته‌شارێكى سزا دابه‌ گرتن و ته‌نانه‌ت له‌ ناودانیش ،له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا جاش و موسته‌شاره‌كان زیاتر دڵسۆزى خۆیان نیشانى به‌عس و عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید ده‌دا .

له‌ دواى بڕیاره‌ حه‌وت خاڵیه‌كه‌ى عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید چه‌ندین ڕووداوى خوێناوى و ناخۆش ڕوویاندا ، كه‌ مرۆڤ تووشى شۆك و سه‌رسامى ده‌كات ، یه‌كێك له‌و روداوانه‌ى هه‌رگیز بیرم ناچێته‌وه‌ ڕوداوى كوشتنى خزمێكى خۆم بوو ، عه‌زه‌دین به‌ ئۆتۆمبیله‌كه‌یه‌وه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ گونده‌كه‌ى خۆیان سه‌یدانى سه‌روو ، كۆپته‌ره‌كانى بارق عه‌بدوڵا ده‌گه‌نه‌ سه‌رى له‌ ئۆتۆمبیله‌كه‌ دایده‌گرن ، هه‌موو ده‌رگاكانى ئۆتۆمبیله‌كه‌ى پێده‌كه‌نه‌وه‌ ، ته‌نانه‌ت پشتوێن و مرادخانیه‌كه‌شى پێداده‌كه‌نن، عه‌زه‌دین بوكێكى مناڵانه‌ى بۆ مناڵه‌كه‌ى كڕیووه‌ ، تا ئه‌و ئێواره‌یه‌ دڵى خۆشبكات ، به‌ڵام كۆپته‌ره‌كان پاش دورخستنه‌وه‌ى عه‌زه‌دین له‌ ئۆتۆمبیله‌ لاندكرۆزه‌كه‌ى ، سه‌ره‌تا سه‌یاره‌كه‌ى به‌ بوك و كه‌ل و په‌له‌كانى ناویه‌وه‌ گڕ تێبه‌رده‌ده‌ن ، دواتریش هه‌ر له‌وێ عه‌زه‌دین ده‌كوژن ، ئه‌مه‌ نمونه‌یه‌كه‌ له‌ هه‌زاران نمونه‌ى له‌و جۆره‌.

جاشه‌كان له‌ دواى بڕیاره‌كه‌ى عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جیده‌وه‌ ده‌ستیان ئاوه‌ڵاتر بوو بۆ كوشتنى خه‌ڵك و وه‌رگرتنى دیارى و خه‌ڵات له‌ به‌عس ، هه‌ربۆیه‌ له‌و ماوانه‌دا كاره‌ساتى زۆر ناخۆش روویاندا ، بۆنمونه‌ سه‌ربڕینى خه‌ڵك و بردنه‌وه‌ى سه‌ره‌ بڕاوه‌كه‌ بۆ به‌عس به‌ ناوى ئه‌وه‌ى ئه‌وه‌ پێشمه‌رگه‌ بووه‌ ، یان وه‌ك خۆیان ده‌یانگوت خۆفرۆشى سه‌ر به‌ ئێران بووه‌ ، له‌و باره‌یه‌وه‌ چیرۆكى سه‌ربڕینى شوان و خه‌ڵكى سڤیلیشیان ده‌گێڕایه‌وه‌ .

ئه‌وماوه‌یه‌ى پێش ده‌ستپێكردنى پرۆسه‌كه‌ سه‌دان روداوى نه‌خوازراوى دور له‌ هه‌ر ئاكارێكى مرۆڤایه‌تى ڕوویاندا و ته‌نانه‌ت گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ى پێشمه‌رگه‌ بۆ پاكبوونه‌وه‌ى خۆى و بۆ نیشاندانى دڵسۆزى به‌ به‌ عس ده‌ستى بچێته‌ هاوسه‌نگه‌رى خۆى و شه‌هیدى بكات ، له‌و باره‌یه‌وه‌ چه‌ندین چیرۆكى ئازار به‌خش هه‌ن .

عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید پێش ده‌ستپێكردنى پرۆسه‌كه‌ هه‌موو ئاماده‌كاریه‌كى كردبوو، فه‌وجه‌ سوكه‌كانى جاشى ئاماده‌ كردبوو فه‌وجه‌ خه‌فیفه‌كان لاى به‌عس ناویان "ئه‌فواج دیفاع وه‌ته‌نى" بوو، فه‌وجه‌كانى به‌رگرى نیشتمانى ، جگه‌له‌و فه‌وجانه‌ سوپایه‌كى گه‌وره‌ى له‌ فه‌یله‌ق و لیواو مغاویرو هێزى تایبه‌ت و گاردى كۆمارى و هتد سازو ئاماده‌ كردبوو ، له‌وانه‌ ،فه‌یله‌قه‌كانى یه‌ك دوو پێنج ،لیواكانى پاسه‌وانى كۆمارى ،فه‌وجه‌ جیاجیاكانى مغاویر ، یه‌كه‌ى كیمیاى و هێزى ئاسمانى و باشترین فیرقه‌و لیوا پیاده‌كان، هه‌موو ئه‌م هێزانه‌و ده‌یان فیرقه‌و لیواو یه‌كه‌ى جیاجیا به‌ هه‌موو چه‌ك و چۆڵێكى پێویسته‌وه‌ به‌ردرانه‌ ده‌رو ده‌شتى كوردستان و هه‌زاران گوند وێرانكران و هه‌زاران خه‌ڵكى سڤیل به‌ره‌و چاڵه‌كانى مردن بران ، سه‌باره‌ت به‌ ژماره‌ى ئه‌وانه‌ى له‌ ناو دران ، عه‌لى حه‌سه‌ن مه‌جید خۆى دان ده‌نێت به‌ كوشتنى سه‌ت هه‌زار كه‌سدا ، له‌ كاتێكا كورد باس له‌ نزیكه‌ى دوو هێنده‌ ده‌كه‌ن ، به‌ڵام راستیه‌كه‌ى به‌ گوێره‌ى تاوانه‌كه‌ و ئه‌و رێژه‌ زۆره‌ى خه‌ڵك له‌ بیست شارو شارۆكه‌و زیاتر له‌ 4000 هه‌زار گوند ، هه‌روه‌ها كۆكردنه‌وه‌ى خه‌ڵك له‌ ئۆردوگا جیاجیاكان ، ژماره‌كه‌ زۆر له‌ 182هه‌زار زیاتره‌ ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌وانه‌ى ئۆردوگاكانیش هه‌ر به‌ نیازى مردن ئاماده‌ كراون ، شێوازى دروستكردنى ئۆردوگاكان زۆر سه‌ربازیه‌و به‌ جۆرێكه‌ كه‌ سوپاو ده‌سه‌ڵات زۆر به‌ خێرایى بتوانێت كۆنترۆڵى بكات .

جاشه‌كان و لێبوردنى به‌ره‌ى كوردستانى :

دواى كه‌متر له‌ سێ ساڵ له‌ ئه‌نفالى كوردستان ، راپه‌ڕینى خه‌ڵكى كوردستان به‌ ڕووى به‌عسدا هه‌موو ناوچه‌یه‌كى گرته‌وه‌ ، سه‌ره‌تا رانیه‌و حاجى ئاواو دواتر سلێمانى و سنوره‌كانى تر ، سنورى پارێزگاى سلێمانى كه‌ له‌ ئه‌نفالدا زۆرترین زیانى به‌ركه‌وت یه‌كه‌م شوێن بوو بۆ راپه‌ڕین ، دواتر هه‌ولێرو دواى ئه‌ویش دهۆك ده‌ستیان پێكرد ، هه‌موو ئه‌و جاش و موسته‌شارانه‌ى كورد به‌ بڕیارێكى سیاسى به‌ره‌ى كوردستانى و بۆ به‌رژه‌وه‌ندى جزبه‌ گه‌وره‌كان به‌رلێخۆشبوون كه‌وتن ، ، ئه‌وه‌ى سه‌یره‌ دواى لێخۆشبوون و په‌یوه‌ندى كردن به‌ پارتى و یه‌كێتیه‌وه‌ دانه‌ساكان و به‌ڵگه‌ نامه‌یه‌كم لایه‌ چه‌ندین موسته‌شارو جاش داواى په‌یوه‌ندیان له‌ به‌عس كردوه‌ته‌وه‌و به‌عسیش داواو هه‌ست و كه‌وته‌كانیانى هه‌ڵسه‌نگاندووه‌و بۆ هه‌ندێك به‌ باشى زانیوه‌و بۆ هه‌ندێكى تر به‌ خراپ ، ئه‌م نووسینه‌ جێى بڵاو كردنه‌وه‌ى ئه‌و به‌ڵگه‌ نامه‌یه‌ نیه‌ ، به‌ڵام گرنگه‌ بزانرێت كه‌ جاش و موسته‌شاره‌كان له‌ ڕووى قانونیه‌وه‌ لێخۆشبوونیان بۆ ده‌رنه‌كراوه‌و ته‌نانه‌ت له‌ كاتى دادگاى كردنى تاوانبارانى ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ چه‌ندین كه‌سیان ناوى هاتووه‌و له‌ سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ دادگاى باڵا وه‌ك تاوانبار ناساندوونى .

ئه‌و جاشانه‌ى به‌ره‌ى كوردستانى لێخۆش بوونى بۆ ده‌ركردوون له‌هه‌ر هه‌شت قۆناغه‌كه‌ى ئه‌نفالدا به‌شداریان كردووه‌و ده‌ستیان به‌ خوێنى گه‌له‌كه‌ى خۆیان سووره‌و پێویسته‌ جگه‌ له‌ دادگاى كردن ئه‌وانه‌ى ماون داواى لێبوردن بكه‌ن و داواى لێخۆشبوونله‌ كه‌س و كارى قوربانیه‌كان بكه‌ن ، هه‌ندێك له‌وان خزم و كه‌س و كارى خۆیان داوه‌ته‌ ده‌سته‌وه‌ ، ئه‌و ماوه‌یه‌ى كه‌ پرۆسه‌ى ئه‌نفال به‌ ڕێوه‌ ده‌چوو ته‌واوى ئه‌و شارو شارۆكانه‌ى قوربانیه‌كانیان بۆ ده‌هات زۆر له‌ سه‌ربازگه‌ ده‌چوون ، من شاهیدى زندوى سنورى چه‌مچه‌ماڵ و شۆڕش و به‌شێكى زۆرى كه‌ركوك و شوان وسه‌نگاوو قه‌ڵاسێوكه‌و جه‌بارى و قه‌ره‌حه‌سه‌ن و قادر كه‌ره‌م و ئه‌و ناوچانه‌م ، خۆم ئه‌و كاته‌ ته‌له‌به‌ى دواناوه‌ندى شه‌وانى چه‌مچه‌ماڵ بووم ، ماڵیشمان له‌ خزم و كه‌س و كار جمه‌ى ده‌هات ، هه‌ر منیش له‌ گه‌ڵ چه‌ند هاوڕێیه‌كمدا بێناز ترین خۆپیشاندان و به‌ گژا چوونه‌وه‌ى به‌عسمان له‌ سنورى چه‌مچه‌ماڵ به‌رپاكرد .

هه‌ڵبه‌ت ده‌بێت ئه‌و راستیه‌ بڵێن كه‌ له‌ ناو جاشه‌كانیشدا خه‌ڵكانێك هه‌بوون به‌ ناچارى یان له‌ به‌ر هه‌ر هۆیه‌ك بووبوون به‌ جاش ، واته‌ خه‌ڵكى ئه‌و تۆشیان تیا بوو كه‌ ئه‌و بارو دۆخه‌ى پێناخۆش بوو ، به‌ڵام ناچار بوو ، وه‌ك چۆن به‌ ناچاریش هه‌موو بڕیاره‌كانى به‌عسى جێبه‌جێده‌كرد .من ئه‌وه‌ ناشارمه‌وه‌ وه‌ك چۆن خه‌راپه‌ى جاسم بینبوه‌ ، چاكه‌ى جاشیشم بینیوه‌ ، به‌ڵام ئه‌مه‌ ده‌بێت قانون یه‌كلاى بكاته‌وه‌ ، كێ باش بووه‌و كێ خراپ ، چونكه‌ هه‌ندێك له‌ جاشه‌كان زۆر راشكاوانه‌ ده‌ڵێن ئێمه‌ به‌ بڕیارى پارتى یان یه‌كێتى بووینه‌ته‌ جاش .

ئه‌نجام :

ناوى هه‌موو ئه‌و موسته‌شارو به‌رپرسه‌ جاشانه‌ى له‌ پرۆسه‌ى ئه‌نفالدا به‌شداریان كردووه‌ ، ماون و له‌به‌رده‌ستن ، ته‌نانه‌ت ناوى ئه‌وانه‌ش كه‌ جاش و موسته‌شار نه‌بوونه‌و مه‌ڕو ماڵات یان شت و مه‌كى ئه‌نفالكراوانیان تاڵانكردووه‌ ، به‌شێك له‌و ناوانه‌ له‌ دادگاى باڵاى تاوانه‌كان ناویان هاتووه‌ ، به‌شى زۆریان له‌ رۆژنامه‌ى هاوكارى و شوێنى تر دیدارو چاوپێكه‌وتنیان هه‌یه‌ ، زۆربه‌یان به‌ بۆنه‌ى تایبه‌ت و جیا جیا پیرۆزباییان له‌ سه‌دام كردووه‌و هه‌موو بروسكه‌و پیرۆزباییه‌كانیان ماوه‌ ، من سه‌دان پیرۆزباى ئه‌وانم له‌ به‌رده‌سته‌ ، تێیاندایه‌ ئێستا له‌ هه‌رێمى كوردستان شه‌هیدى فه‌رمانده‌و شه‌هیدى قاره‌مانه‌ ، هه‌موو ئه‌وان پێویسته‌ رووبه‌ڕووى دادگاى تایبه‌ت بكرێنه‌وه‌ ، دادگایه‌ك بۆ راستكردنه‌وه‌ى دادوه‌رى و ڕوون نیشاندانه‌وه‌ى مێژوو ، ئه‌مه‌ى ئێمه‌ له‌ سه‌ر به‌شدارى ئه‌وان ده‌ینووسین نه‌تۆمه‌ته‌و نه‌بوهتان ، ئه‌وه‌ دانپیانانى خۆیانه‌ بۆ رۆژنامه‌كانى ئه‌و رۆژگاره‌ كه‌ خۆیان وه‌ك پاڵه‌وان نیشانداوه‌و هه‌ندێكیان شانازیان به‌و نۆتى شوجاعه‌و نیشانه‌ى ئازایه‌تیه‌وه‌ كردوه‌ ، كه‌ به‌عس پێى به‌خشیوون ، بۆ ئه‌مه‌ش هه‌موو وێنه‌كان ماون ، بۆیه‌ كه‌س ناتوانێ نكوڵى بكات ، باسترین هه‌نگاویش بۆ له‌ قاودانى جاشێتى و دوو باره‌ نه‌بوونه‌وه‌ى ئه‌و ناشرینیه‌ داواى لێخۆشبوونه‌ له‌ قوربانیه‌كان .

بیرمان نه‌چێت مناڵ و خوشك و باوك و براو دایك و هاوسه‌رى جاش نه‌ك هیچ گوناهێكى له‌ ئه‌ستۆ نیه‌و به‌رپرسیاره‌تى جاشى ناكه‌وێته‌ سه‌ر ، بگره‌ زۆربه‌یان هه‌ر پێیان ناخۆش بووه‌ كوڕه‌كه‌یان ببێته‌ جاش، ته‌نانه‌ت ئه‌مه‌ بۆ ناو هۆزو عه‌شره‌ته‌كانیش وایه‌ ، راسته‌ به‌شێكى زۆر له‌ سه‌رۆك عه‌شره‌ته‌كان فه‌وجیان بۆ كراوه‌ته‌وه‌ ، به‌ڵام راستیه‌كه‌ ناشاردرێته‌وه‌ .هه‌ر خودى وشه‌كه‌ش له‌ ناو خه‌ڵكا وه‌ك جۆرێك له‌ بێزاندن به‌ كار ده‌هات و كه‌س و كارى جاشه‌كانیش به‌ هه‌مان ناو ناویان ده‌بردن .

پێویستى لێپێچینه‌وو لێپرسینه‌وه‌ ئه‌ركێكه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ى دادوه‌رى و ساڕێژكردنى برینه‌كان هیچ كاتێك بۆ ئه‌وه‌ دره‌نگ نیه‌ ، وه‌ك چۆن جوله‌كه‌كان هیچكاتێكیان به‌ دره‌نگ نه‌زانیووه‌ بۆ دادگاى كردنى هه‌ر نازیه‌كى كه‌ شوێنیان دۆزیبێته‌وه‌ ، نه‌ڤێتنامیه‌كان و نه‌كه‌س له‌و جاش و خائینانه‌ خۆش نه‌بوونه‌ كه‌ هاوكارى دوژمنیان كرددوه‌ ، لیخۆش بوون هه‌میشه‌ واده‌كات جاشێتى و جاش بوون و خیانه‌ت ئاساى بێت و هه‌ر كێ ویستى بیكات ، وه‌ك چۆن تا ئێستا له‌ ناو كوردا بره‌وى هه‌یه‌و هه‌میشه‌ مه‌ترسى ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵك ببنه‌ پیاوى دوژمن و پشت له‌ گه‌له‌كه‌ى خۆیان بكه‌ن .

ده‌بێت كارێك بكرێت كه‌ جاشێتى وه‌ك شانازى نه‌بینرێت ، كارێك كه‌ جاشایه‌تى نه‌بێته‌ پاشایه‌تى و ببێته‌ رسوایى ، بۆئه‌وه‌ى بۆ هه‌میشه‌ بكه‌وێته‌ پشتمانه‌وه‌و هه‌رگیز دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌ .

به‌ كورتى له‌ ئه‌نفالدا :

500 فه‌وجى جاش و مه‌فره‌زه‌ى تایبه‌ت  هه‌بوو ، كه‌ ژماره‌ى چه‌كداره‌كانیان له‌ 450 هه‌زار كه‌س زیاتر بوو 
زیاتر له‌ 95%ى گونده‌كانى كوردستان وێران كران ، پیته‌ر گالبرێس كه‌ به‌ ناو گونده‌ عه‌ره‌بیه‌كاندا بۆ كوردستان هاتوه‌ ده‌ڵێت هه‌موو گونده‌ عه‌ره‌بیه‌كان ماون و هه‌موو گونده‌ كورد نشینه‌كان روخێنراون ، بیست قه‌زاو ناحێ وێرانكران ، ئه‌نفال نزیكه‌ى ته‌واوى باشورى كوردستانى گرته‌وه‌ له‌ خانه‌قین و كفریه‌وه‌ تا زاخۆ .

قۆناغه‌كانى ئه‌نفالیش به‌م جۆره‌ بوو :

ئه‌نفالى یه‌كه‌م : له‌ 9ى شوبات تا 19ى ئازار ، په‌لاماره‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ له‌ 21ى شوبات بوو .

ئه‌نفالى دوه‌م : 23ى ئازار تا یه‌كى نیسانى 1988

ئه‌نفالى سێیه‌م : له‌ حه‌وتى نیشان تا كۆتاى ئه‌و مانگه‌ .

ئه‌نفالى چواره‌م : له‌ دووى ئایار تا هه‌شتى ئایار

ئه‌نفالى 5و 6و 7 كه‌ هه‌رسێكیان پێكه‌وه‌ دێن و به‌شى زۆرى حه‌وزى پشده‌رو بتوێن و قه‌ڵادزێ و شه‌قڵاوه‌ سنورى هه‌ولێرى گرته‌وه‌ له‌ 15ى ئایار تا كۆتاى ئایارى خایاند .

مانگه‌كانى ته‌موزو ئاب به‌رده‌وام كێوماڵ و په‌لامار هه‌بوو.

دواقۆناغى ئه‌نفال كه‌ قۆناغى هه‌شته‌مه‌و به‌عس ناویان ناوه‌ "خاتمه‌ "له‌ مانگى ئاب ده‌ستى پێكرد بۆ سه‌ر بادینان ، تا 5ى ئه‌یلو به‌رده‌وام بوو ، رۆژى شه‌شى ئه‌یلول به‌عس بڕیارى لێبوردنى گشتى ده‌ركرد ، بڕیاره‌كه‌ جه‌لال تاڵه‌بانى" مام جه‌لال" ى  نه‌گرته‌وه‌ .


ئەم وتارە دەربڕی رای نووسەر خۆیەتی