نەکەى هەرگیز ئەوەى دەتەوێ بیکەى

د. صەباحی غالب

18-01-2022

16522جار خوێندراوەتەوە


سیاسەت زۆر لەوە ئاڵۆزتر و ترسناکترە کە سیاسەتمەدارى حیزبى، بیەوێ لەسەر بناغەى دەنگ هێنان و کورسى پەرلەمان دابمەزرێ، تەنانەت ناکرێ و ناشێ، بنکەى جەماوەریش بکرێتە بیانوو بۆ چیت ویست، بیکەیت، تێکڕا دەوڵەتمەدار و حکومەتدارانى وڵاتانى جیهان، ئەم تێگەیشتنى واقیعە لەبەرچاو دەگرن. وڵاتانى پێشکەوتووى خاوەن شارستانییەت، بە عەقڵ و دووربینى پەیڕەوى لێدەکەن، سیاسەتمەدار و شارەزایانى بارى کۆمەڵایەتیى دەوڵەتان و حکومەتانى دواکەوتووش، ئەگەر لە سێبەرى عەقڵ و بەرژەوەندى نەتەوەکانى خۆیاندا بجوڵێنەوە، ئەوا ئەوانیش لەو ڕوانگەیەوە بە هەندى وەردەگرن، خۆیان و کۆمەڵگەکەیان لە ترازان و ئاستەنگ و گێژاوى ناوخۆیى دەپارێزن،، ئەمە سەرکەوتنە، نەک بردنەوەى ناونیشانى فەرمان و پلەیەک، با سەرۆک کۆماریش بێ.

ئەمڕۆ هەموو کوردى بەشەکانى کوردستان، بە تایبەتى لە باشوور، لە ترسدا دەژین و دەستیان لەسەر دڵیانە، کۆمەڵێک لە ئەندامانى سەرکردایەتى و خوارتریش لە لایەنگرانى یەکێتیى نیشتمانیى کوردستان و پارتى دیموکراتى کوردستان نابەرپرسیارانە، دڕ بە یەکڕیزى نەتەوە دەدەن و لە هەواى خۆیان و بۆ چوونەپێشەوە بۆ دەسکەوتى تایبەتى، قسە و گوتارى دوور لە قازانجى جەماوەر و پارێزگارى لە قەوارەى حکومەتى هەرێمى کوردستان، دەنگ هەڵدەبڕن و قسە بە زۆران دەدەن، لەبەرامبەر هەر دەنگێکى نەشاز و گڕ، دەنگى ناحەزتر و زبرتر، بەرامبەر بە یەکدى بەرز دەکەنەوە، لەوەدا هیچ لایەکیان نە لە ڕووى سیاسییەوە قازانج دەکەن، نە لە ڕووى کەڵکى نەتەوەیى و نیشتمانییەوە بۆ پێشەوە هەنگاوێک دەنێن، نە لە ئاستى کەسایەتى بەرز دەبنەوە، نە یەک دێڕى گەش لە مێژوویان پێدەبڕێ.، چ جاى ئەوەى جارێک نەبووە لە دیوەخانى پیاوێکدا، لە چایخانەى هەر سووچێکدا، لە مووچە و ژێر کەپرى هەر جوتیارێکدا، باسى چاکەیان بکرێ.

کاتێک لە 19ى ئایارى 1992دا، یەکەم هەڵبژاردن بۆ پەرلەمانى کوردستان ئەنجام درا، بە تێگەیشتنى زانستى کۆمەڵایەتى و زانستى سیاسى، هاوکات بە پێوانەى خەبات و قوربانیدان و بە درێژایى ڕەوى مێژوویى پەرت پەرتکراوى کورد و کوردستانیش وەک خاکێکى داگیرکراو، بۆ ئەوەى بگاتە قۆناغى دامەزرانى کۆمەڵگەى ئاشتى و بەرقەرارى، وەک پێویست پێکنەهات و بەڕێوە نەچوو، ئەو قۆناغە خاڵى وەرچەرخانێکى گەورە بوو کە سەرکردایەتى کورد هەستى پێبکا، قۆناغێک بوو پێویستى بە چارەسەرى  بنەڕەتى پێشێلکردنى مافى خەڵک و خاک هەبوو کە بە درێژایى مێژوو لە ژێر بارى ئازار و چەوساندنەوەى داگیرکەردا لە ناڵە ناڵەدا بوو،، لەوبارەیەوە، ئەوە ئەرکى سەرکردایەتى و پێشەوا بوو کە بتوانێ بڕیارى ئازایانە و یەکلاکەرەوە بدا و سەرفرازى و پێکەوە ژیانى ئاشتیانە بۆ گشت لایەک، دابین بکا. مخابن سەرکردایەتى یەکێتى و پارتى ئەو دەمى بێ خەم و بێ بەرنامە بوون، بۆیە لە مێژووى کورددا، بە خاڵێکى گلەیى لەسەریان تۆمار کراوە، بارێکى قورسیان بۆ بە کۆڵدا دراوە.

ئەو هەڵبژاردنە پێش وەختەى پەرلەمانى عێراق لە 10ى تشرینى یەکەمدا، هاوکێشەیەکى ناتەبایى و دڵەڕاوکەى بۆ کورد هێنایە کایەوە، هاوپەیمانێتى پارتى لەگەڵ صەدر و حەلبوسى، هەر ئەوە نییە کە سەرکەوتوو نەبووە لە جۆرى هەڵبژاردنى لایەنەکاندا، چونکە هیچ لایەک لەوانە نوێنەرى پێکهاتەکەى خۆیان ناکەن، نە پارتى دەتوانێ نوێنەرایەتى کورد بکا، نە دوانەکەى دیکە دەتوانن. ئەوە لە لایەک، لە لایەکى دیکەوە لەوەتەى ڕژێمى عێراقى صەددامى ڕوخێنراوە، پارتى داواى تەوافوق لە بەغدا و لە هەولێر دەکا، بۆ ئێستا خێرە ئەو بنەما قانوونى و عورفە تێکدەدا!؟ هەر لەبەر ئەوەى چەند وەزیر و جێگر وەزیرێکى زیاترى بەربکەوێ، یا بە هێزى هاوپەیمانە تازەکانى سەرۆکایەتى کۆمار بەدەست بێنێ، ئەى ئەگەر سبەینێ بە پێوانەى حکومەتى زۆرینەى صەدر کە ئێستا بانگەشەى بۆ دەکا، سبەینێ شیعە بیکاتە بنەماى فەرمانڕەوایەتى لە عێراقى دواڕۆژدا، ئەو کاتە نەک پارتى بەڵکو هەموو کورد لە هاوکێشەى تەوافوق فڕێدەدرێتە دەرەوە، ئەو دەمە پارتى چ هەڵوێستێکى دەبێ و کێ دەکاتە دۆستى خۆى و هاوار بۆ کێ دەبا؟ 

لە 2005ەوە بە پێى هاوپەیمانى ستراتیژى نێوان پارتى و یەکێتى، سەرۆک کۆمار بۆ یەکێتى بوو، سەرۆکى هەرێمیش بۆ پارتى، ئەگەر هاوپەیمانییەکەتان ماوە، وەک چۆن ئەرز و ژێر ئەرزتان دابەش کردووە، پەیڕەوى بکەن، ئەگەر هاوپەیمانییەکەشتان نەماوە، ڕایبگەیەنن، چى دیکە لە پەنا کورددا، گاڵتە بە چارەنووسى نەتەوەیەکى بێ بەش لە هەموو مافێکى ئینسانى مەکەن، بەناوى کورد و کوردستانەوە یارى بە چارەنووسمان مەکەن، ناوى حیزبەکانیشتان بگۆڕن و (کوردستان) لە خۆتان بکەنەوە، ئەوجا چۆن و چ دەکەن، بیکەن. دیسانەوە، ئەگەر بەیانى، شیعە ڕێک بکەون و مەرجى ڕێکەوتنیشیان لێدانى کورد بێ، پارتى بە تەنیا چ دەکا؟ تۆ بڵێى لەسەر هەڵوێستى نابەرپرسیارانەى خۆى سوور و بەردەوام بێ و ڕۆژ بە ڕۆژ لە جێبەجێکردنى دروشمى خۆى (با کورد هەمیشە ئاردى ناو دڕکان بێ.) درێژە بە سیاسەتى ناحەزى ناوخۆیى دەدا یا چى؟

ئێستا وا سى ساڵى ڕەبەقە بەسەر ڕووداوى بایەخدارى هەڵبژاردنى یەکەمین پەرلەمانى هەرێم و نزیکەى بیست ساڵێکیش بەسەر هاوپەیمانى ستراتیژى نێوان یەکێتى و پارتیدا تێدەپەڕێ،  کەچى حیزبى کوردى نەک لە جێى خۆى چەقیوە بەڵکو بەڕاکردن بۆ دواوە دەگەڕێتەوە، لەو چوون و هاتنەدا، جگە لە خۆڵ، هیچى دەست ناکەوێ تا بیکا بەسەرى خۆیدا، یا سەرى خۆى لە خۆڵ دەچەقێنێ، پێى وا بێ، وەک ئەوەى ئەو کەس نابینێ، کەسیش ئەو نابینێ، لێرەدا دەیان پرسیار ڕوو بە ڕووى حیزب و سەرکردەکانیان دەبێتەوە، لەوانە: بۆ نەتان توانى برینە کۆمەڵایەتى و سیاسییەکان سارێژ بکەن؟ بۆ نەتان ویست جەماوەرى هەر دوو لاتان لەگەڵ یەک و خەڵک بە گشتى لەگەڵ خۆتان ئاشت بکەنەوە؟ بۆ گەورەترین دەرفەت و تاقیکردنەوە لە مێژووى نوێى کوردتان کردە قوربانى بەرژەوەندى خۆتان؟ بۆ وەک خۆتان نەشارەزابوون لە بەڕێوەبردنى فەرمانڕەوایەتى مەدەنى، بۆ بوارێکتان بە خەڵکانى کارامە و لێهاتوو نەدا بە وەکالەتى ئێوە، حکومەتدارێتى سیاسیانە، هاوچەرخانە و شارستیانە دامەزرێنن، کاتێک ئێوە لە عەقڵى شاخ و چەکدارى ڕزگاربوونایە، فێرى ژیانى حکومدارى و حیزبى هاوچەرخ بوونایە، ئەوجا بهاتنایە و فەرمانڕەوایەتیتان بکردایە؟  بۆ لەو ماوە درێژەدا، فێرنەبوون، کە حیزبایەتى و چەکدارێتى شتێکە و دەوڵەتدارى شتێکى دیکەیە؟ بۆ لە جیاتى شکۆ و بەرزێتى و خزمەت بە نەتەوە و وڵات، هەر پارە و هەر زەویتان هەڵبژارد؟ بۆ لە جیاتى ئازادى و بوونى دۆست و برادەر، یا قسەى خۆشى کوێستانانە، یا یارى و گەمە لەگەڵ خۆشەویستان و پیکەنینى ناخى دڵ و خۆشى، وازى بە دۆنم و بە سامان و بە ترومبیل دەکەن؟

ئەگەر بتانەوێ شتێک لە خاڵى گەشى مێژوو بۆ خۆتان تۆمار بکەن، با بابەتى هەڵبژاردنى سەرۆک کۆمارى عێراق، دیسانەوە نەبێتە ئاژاوە نانەوە لە ناو کورددا، حەیفە کارى هەرە گەورەى حیزب لە هەرێم و لە بەغدا، خولیاى هەرە گرنگیان چاوتێبڕینى پلە و پایە بێ، بۆ سیاسەتمەدار داناسەکنێ و لە پێناوى پلە و پایەدا هەر خۆ نەکوتێ، هەزار جاریش پاڵ بە سنگییەوە بنێن، زیاتر سنگى خۆى دەباتە پێشەوە! هەڵبژاردەى پارتى بۆ سەرۆک کۆمار چى لەم سەرۆک کۆمارە زیاد دەکا، ئەگەر ئەو پلەیە بۆ کورد گرنگ، ئەم کورد و ئەو کورد چ جیاوازى و خزمەتێکى باڵاتر بە کورد دەگەیەنێ؟! یا تا ئێستا کورد لاى حیزب نەبۆتە مەسەلە و بنەماى کارى ڕۆژانە و بەرنامەیان. 

من لەناخەوە وا دەزانم کوردیش شایانى ئەوەیە پێشەواى مەزنى تێدا هەڵکەوێ، لەم سەردەمەدا، لەو ساڵانەى ژیانى هەر یەکێکمان، لە ئاستى جیهان و ناوچەکە، گەلێک گەورە پیاوى دوند هەڵکەوتوون، ژنى لووتکەش پەیدا بوون، هەر بۆ نموونە نێڵسن ماندێللا، کە لە پێناوى دادپەروەرى و یەکسانى، ڕزگارکردنى دانیشتوانى ڕەش پێستى کۆمارى خوارووى ئافریقا، 27 ساڵ لە ژوورێکى تاکە کەسیدا، زیندانى بەسەر برد، وەختێک بە هاوکارى و پشتیوانى جیهان ئازاد کرا، هەموو جیهان، لە دەوڵەتان، حکومەتان، نەتەوەکان، حیزبە ڕاستەقینەکان بۆى هەستانە سەر پێ. ماندێللا عەشقى ئازادى و یەکسانى و دادپەروەرى بوو نەک پلە و سەرۆک کۆمارى، لە ماوەى پێنج ساڵى سەرۆک کۆماریدا (1993 ـ 1999) کارى خۆى کرد، وەک یەکێک لە مەزنترین پیاوێکى سەدەى بیستەم جێگاى لە مێژووى وڵاتەکەى و مرۆڤایەتیدا بۆ تۆمار کرا، نهێنى ئەوەش ئەوە بوو کە باوەڕى وا بوو: (بۆ بووژاندنەوەى وڵاتان لە ئاستەنگ و برین و کارەساتەکانى ڕابووردوو، پێویستە ئامراز و کەرەسەیەک پەیدا بکرێ نەک تەنیا چارەسەرى ئەو دەستدرێژى و ناڕەوایانە بەرامبەر بە مافەکانى مرۆڤــ بکرێ، بەڵکو پێویستە زامنى گێڕانەوەى شکۆ و کەڕامەتى قوربانیان و ڕزگاربووەکان و خزمەکانیان و کۆمەڵگە بکرێ.) ئەوە بۆ ماندێللا هەر قسە نەبوو، بیر و تێگەیشتن بوو، باوەڕ و ئیرادە بوو، ڕاستگۆیى و خاوێنى بوو، پشتکردن لە سامان و پلە و پایە بوو، ڕوو لە چاکە کردن و لە ناوبانگ بوو، ڕەوشت بەرزى و کردەوەى جوامێرانەى ڕۆژانە بوو.

لەو ڕوانگەیەى سەرەوە، داوا لە بەرپرسیارێک دەکرێ کە حیکمەت و دڵسۆزى بەکار بێنێ، لەبەر خاترى کورد و بۆ پاراستنى یەک ڕیزى نەتەوەکەمان، نەک هەر ئەوەى لەگەڵ یەکێتى و هێزەکانى دیکە بە یەک نوێنەرى هەڵبژاردە بچنە کێبڕکێى سەرۆک کۆمارەوە، بەڵکو بە هاوکارى ڕوناکبیران و شارەزایانى مێژوویى و سیاسیى کورد، کار بۆ بەستنى کۆنگرەیەکى سەرانسەرى کوردى و کوردستانى بکرێ، لە ئەنجامیشدا، بەرنامەیەکى دادى کۆمەڵایەتى و ئاشتى و ئاساییشى نیشتمانى و نەتەوەیى لەسەر ئاستى گشت کوردستان ڕابگەیەنرێ.

لەندەن  ـ  17ى کانوونى دووەمى 2022

ئەو وتەى ماندێللا لە:
 Ruti، Teitel G. “Transitional Justice Genealogy” Harvard Human Right Journal، Vol. 16، Spring 2003، pp. 69-94.، وەرگیراوە.     


ئەم وتارە دەربڕی رای نووسەر خۆیەتی