زمانى کوردى لە سایەى حکومەتى هەرێمدا

د. صەباحی غالب

12-01-2022

10624جار خوێندراوەتەوە


ئەگەر جاران نەبوایە، چیمان بکردایە، سووننەتى دونیا وایە کە ئەمڕۆمان لە دوێنێ خۆشتربوایە، بەڵام دەڵێى چى لاى کورد، هەر خۆزگە بە پار و ئاواتخواستنە کە چەرخى گەردوون نەگەڕایە. جاران وامان دەزانى کە زمانى کوردى زمانى خۆشخوانى و چراى دیوەخانە، شەمعى خوێندن و ئاخاوتنى دیوانى میر و پاشایانە، یا لە ڕووى هزر و بیرەوە لە عەرەبەوە تا جۆرجییەکان، ئەوە کورد بوو نیشانەى سەربەرزى ئەوان و هى دیکە، ئەو زمانەى خۆکردى نەبوو، خۆ کوردى بوو، ئامرازى هەرە بەرزى دەربڕینى ناسکى و وردەکارى بوو، شیعرى کوردى کاکڵەى سۆز و کەرەسەى حیکمەت بوو، نرخى هەر حەرفێکى لە گەوهەرێک گرانتر بوو، کوردى پەتى نووسین و وشەسازى و وەستایى لە بەکارهێناندا، کارى پێشڕەوانى تازەکردنەوەى شیعر و ئەدەبیات بوو، پێشین وامان دەچڕاند کە کورد نامرێ و ئاڵاکەى نانەوێ و کورد و کوردستان ئامانجە، جاران پێمانوابوو، بە کوردى وەڵامى قەبر دەدرێتەوە، وامان دەزانى، هەر واشبوو، لەبەر دەم دوژمنانماندا پڕ بە دەم و لەناخەوە هاواربکەین: گەرچى تووشى ڕەنجەڕۆى و حەسرەت و دەردم ئەمن، قەت لە دەست ئەم داگیرکەر و ئەو داگیرکەر نابەزم، هەر کوردم ئەمن، جاران وا بیرماندەکردەوە کە زمانى کوردى مایەى بەخۆنازین و بە پێوەمان و سمبووڵى یەکێتى کوردانە.
ئەو شاعیرانەى ئەو سروودانەیان بۆ نووسین، ئەو مامۆستایانەى ئەوانەیان فێرکردین، هەر لە مەلاى جزیرى و ئەحمەدى خانى، بۆ نالى، شێخ ڕەزا، پیرەمێرد و گۆران، تا دڵدار، هەژار و هێمن، زۆر بە هەڵەداچوون و سەریان داى لەبەرد، ماڵیان کاول بێ وەک ماڵى ئێمەیان کاول کرد، وەک تا ئێستا ئیسراحەت و ئارامییان لە ئێمە بڕیوە، من و تۆ دەزانین ئەوان چ تاوانێکیان دەرحەق بە ئێمە کردووە، نە منداڵیمان وەک منداڵ، نە لاوێتیمان وەک گەنج، نە کامڵى و پیریمان وەک بەنى ئادەم بە سەر برد! هەرچى ژیان و ئاواتمان بوو، سەرلەبەرى ژێر و زەبەر، هەپروون بە هەپروون بوو. هەر چەند سەردێنم و سەردەبەم، تێناگەم بۆ ئەو هەموو درۆ گەورانەیان لەگەڵ کردین؟ بۆ فریویانداین؟ بۆ لە خشتەیان بردین؟ بۆ ژیانیان لێ تاڵ کردین؟ دەبێ بچینە سەر قەبرەکانیان و بە پێ لەقە بیانکوتینەوە و پێیان بڵێین:  هەستن و گۆڕ هەڵتەکێنن، هەستن ببینن ئەمە واقیعى ئێستاى کورد و کوردستانە، ئێستا لە هەولێر، لە سلێمانى، لە کەرکوک و لە گەرمیان، لە دهۆک و لە ئامێدى، گاڵتە بە زمانى کوردى دەکرێ، وەک هەرچى سامانە هەڕاج کراوە، زمانەکەشمان لە سێدارە دراوە و هەرزان فرۆشکراوە، وشەکانى یا لە قەفەسدان یا ڕاوکراون، بە کورتى: فەرهەنگمان سەربڕاوە، ڕێزمانمان سەقەت کراوە، دەنگمان لە بینماندا خنکاوە، چارەنووسیان وەک هى ئەو هەموو گەنجانە لێکراوە کە لە ناوچە جیا جیاکانى هەرێمەوە، سەرى خۆیان هەڵدەگرن، نە لێرە ئاسوودە دەژین، نە دەگەنە جێ، بەو شێوە، دوا ڕۆژى زمانى کوردیش نادیارە.  
ئەگەرچى من کوردى زانێکى گەورە نیم، ئەگەرچى شارەزایەکى ئەوتۆ و دەسەڵاتدارێکى بەرزى زمانەکەمان نیم، لێرەدا ئەوە زۆر گرنگ نییە، ئەوەى بایەخدارە ئەوەیە کە من هەست بە کارەساتى زمانى کوردى دەکەم، ترسم هەیە لە سایەى حکومەتى هەرێمەوە، کوردى بکرێتە دوو زمان، ئەوەندە دەزانم کە زمانەکەمان لە بەرزترین ئاستى هەڕەشە و لەناوچووندایە، وەک چۆن بە دەورماندا، چوار ئەژدیهاى هەزار سەر، دەورى بوونى خۆمانیان داوە و لە تەقەلاى لەناوبردنماندان، بە ئەندازەى ئەوەش، خۆیان لە لەناوبردنى زمانەکەمان خۆش کردووە، دەرفەتى ڕزگاربوونى دژوار و سەختە، ئەگەر حکومەتى خەرێم لێبگەڕێ، زمانى کوردى دەتوانێ خۆى بپارێزێ. 
من زۆر حیساب بۆ دوژمنەکانمان دەکەم، هێندە ناتێگەیشتووم، لە بیر و لێکدانەوە و لەترسم بچنە دەرەوە، وەک ئەوە دەزانم، ئەوەش فێربووم و هەستدەکەم کە بە پێشەوایەتى مەزنە ژنێک یا مەزنە پیاوێک، بە یەکڕیزى و بە بەرنامە، بە هیممەتى جوامێران و دڵسۆزان و شارەزایان، بە پەیداکردنى کەرەسەى بەرنگاربوونەوە، بە کورتى: بە خۆ ناسین و دوژمن ناسین، بە بڕوا بووون بە کارامەیى مرۆڤى کورد، بە بەگەڕخستنى تواناکان و بوار دروستکردن بۆ دەرکەوتنى بەهەرەمەندان، ئێمەش دەگەینە ئاستى دوندى نەتەوەکانى دیکە بۆ ئەوەش زمانى کوردى بەردى بناغەیە.
بێمەوە سەر مەبەستى ئەم وتارە. هەر زمانێک، بێ گومان کوردیش، لە سێ بەشى سەرەکى پەیدا بووە و دامەزراوە، فەرهەنگى وشە، دەستوورى زمان، سێیەم: دەربڕین و ئاواز. زمان پەیوەندییەکى هەرە بەهێزى بە بوونى ماددى و مەعنەوى نەتەوەوە هەیە، مەزنترین دیاردەى مانەوەیە، زمانت هەبێ، بوونت هەیە، بە پێچەوانەش دروستە، بۆیە دوژمنان و داگیرکەران، بۆ لەناوبردنى هەر نەتەوەیەک، بەر لە هەر شتێک، هێرشدەکەنە سەر زمان و هەوڵدەدەن لەناوى بەرن، لە ئاخاوتن قەدەغەى دەکەن، لە خوێندن بێ بەشى دەکەن، لە نووسین و بەکارهێنان نایهێڵن، بەوە ئەگەر بتوانن، دەتوانن نەتەوە لەناو بەرن. 
لەوەتەى کورد هەیە، شەڕى کردووە، تفەنگى هاویشتووە، خۆى بەکوشت داوە، زەحمەتى ڕاگوێزان و سێدارەى گرتووە، هەموو ئەوانە بایەخى خۆیان هەیە و جێگاى پێزانینن، بەڵام لەوانە گرنگتر، بە زەبرتر و کاریگەرتر، نووسەران و شاعیرانن کە لە هەموو سەردەمێکدا، توانیوایانە زمانى کوردى بپارێزن، توانیویانە کورد لە لەناوبردن ببوێرن و بوونى عەقڵى، هزرى و جەستەیى و ماددى بپارێزن، بە واتایەکى دیکە کە کوردى هەبوو، کوردیش دەبێ، کە کوردیش هەبێ، کوردستانیش دەپارێزرێ.
فەرمانڕەوایەتى کوردى بۆ من، حکومەت و دەوڵەتى کوردستانى بۆ من، پێویستن، پاراستن و گەشەکردن، پێشکەوتن و بەخۆداهێنان، بۆ مانەوەیان ڕەخنەگرتن بەکارى جوامێرانەى دەزانم، بۆیە لەگەڵ هەموو کورددا و بە قەدەر هەموو کورد، مافم بەسەریەوەیە، هەرچى دەنگ بەرزکردنەوە و دەرخستنى دیوە ناشیرینەکانى هەیە، لە ئەستۆى من و گشت کوردێکە، لەو ڕوانگەیەوە، ئەگەر تەماشاى زمانى کوردى ئێستا لە سایەى حکومەتى هەریمدا بکەیەت، دەبێ بە عەقڵ و بە بیر و بە قەڵەم، بچینە سەریان و بەرۆکیان بگرین و ڕایان وەشێنین، بە ئاگایان بێنینەوە، تا ئەو ئەندازەى زۆریان لێبکەین و بیان وەستێنین، بۆ ئەوەى پێش هەموو شت، کورد وەک زمان و وەک بوون، بمێنێتەوە.
لە سایەى حکومەتى هەرێمدا، سێ کۆڵەکەى زمانى کوردى لە گرێژنە چوون:
یەکەم: بەرنامەى قەڵاچۆکردنى فەرهەنگى زمانى کوردى: لەگەڵ ئەوەشدا زمانى کوردى وەک پێویست نەتوانراوە خزمەت بکرێ، دەزگا و دامەزراوەى بۆ دروست بکرێ، جگە لەوەى بۆ ماوەى چوار ساڵێک "کۆڕى زانیارى کورد" وەک بەرهەمى بەیانى 11ى ئازار دامەزرا و توانى خزمەتێکى بەرچاوى زمانەکەمان بکا، ئیدى لە کوردستاندا شتێک نییە گرنگى بە زمان بدا، ئەوەى هەیە، هەوڵى مەردانەى تاکە کەسە دڵسۆزەکانە، دیارە ئەوە وایکردووە لە جیاتى ئەوەى فەرهەنگى زمانى کوردى پێشبکەوێ و گەشە بکا و ورشە بدا، هەزار جار بەداخەوە، حکومەتى هەرێم و دزگاکانى وەک وەزارەتى پەروەردە و تەلەفزیۆن و ڕۆژنامە و ماڵپەڕەکان، فەرهەگەکەمانیان کاول کردووە، سەدان و بگرە زیاتر وشەى بێگانەیان تێکەڵ کردووە، لە کاتێکدا لە کوردیدا وشەى جوانتر هەیە، جگە لەوەى خەڵکى گشتى لەو وشانە تێ ناگەن. ئەمڕۆ لە شار و تەنانەت لە لادێکانى باشوور، لە قوتابخانە و زانکۆکان، لە تابلۆى دوکانى سەر جادەکان، بە دەگمەند وشەى کوردى دەبینین، ئێستا باو باوى ئەم وشە بێگانانەیە: ئیڤا ئیڤا هۆتێل، هۆتێلى فلاش لایت، گینگ، کوین، هۆم لاین، گۆڵدن پینک هاوس، بێست پیڵس فارمەسى، مۆدێرن کارپێت و سەدان و بگرە هەزاران وشەى بێگانە کە خەڵکى گشتى کورد لە هیچیان تێناگا. لەوەش مەترسیتر سەدان ناوى وڵاتە داگیرکەرەکانى کوردستان لە شەقام و کۆڵان و پێشانگاکانى شارەکانى کوردستان نراوەن، وەک شەقامى ئێران، شەقامى تاران، کاسپین پیزا، هۆتێل قەزوین، تەورێز هۆتێل، کارپێتى ئەسفەهان، کرمان، میهراکۆ کافێ، فندق شیراز، مافورى کاشان و زۆرى دیکە، لە تورکیاش، ئەم ناوانەمان لێ قەرز کردوون، چونکە خۆمان لەناو بێ بەشکراوین، هیچ ناوێک هێندەى ئەستەمبوڵ، لە هەرێم  بڵاو نییە، ئەوجا، هۆتێل بۆسفۆر، چێشتخانەى ئەزمیر، هۆتێل دەردەنیل و زۆرى دیکە، لە سوریاوەش زۆر ناومان لە دوکان و نانەواخانە و چێشتخانە ناون، وەک چێشتخانەى الدمشقى، نانەواخانەى الشامى، هۆتێل لازقییە، بلودان کافێ، تەنانەت بۆ لەتف ڕاکێشانى برا عەرەبە عێراقییەکانشش، کفتەى بەغدادى، سەرەڕاى ئەوەى سەدان ناوى وەک:  فرێنچ، پراغ، هۆڵى هاڤانا، ڕۆما، لوند هۆتیل، سۆمەر، نیو یۆرک پیتزا ، ڤینیسیا، ڕۆما، ئەمەستردام، فارمەسى، گوندى ئەمەریکا، گوندى ئینگلیزى، گوندى ئیتالى، گوندى سویدى، هۆم مەلیک، خراونەتە ناو فەرهەنگى زمانەکەمانەوە.
دووەم: ڕێزمان یا دەستوورى زمانى کوردى: هەموو زمانێک تایبەتمەندێتیى داڕشتنى قسەکردن و نووسینى خۆى هەیە، کە لە زۆر شێوە و جێگادا لە زمانانى دیکە ناچێ و جیاى دەکاتەوە. ئێستا لە هەرێمى کوردستان، هیچ گرنگى بە دستوورى زمانى کوردى نادرێ، بە شێوەیەک شێوێندراوە، ناناسرێتەوە و پاراوى و جوانییەکەى لێ سەندراوەتەوە، لە نووسینى ڕۆژنامە و گۆڤار و لە ئاخاوتنى ڕادیۆ و تەلەفیزیۆندا بە دزێوى ڕەنگى داوەتەوە. لە سەدان لادێ بۆ نموونە لە هەڵشۆ نووسراوە: هێلکە هەیە، پەنیر هەیە، هەڵبەت ئەوە گومان هەڵناگرێ کە هێلکە و پەنیر لە جیهاندا هەیە، بەڵام دەبێ هێما بۆ ئەوە بکرێ کە لە کوێ و لاى کێ هێلکە یا پەنیر هەیە، بۆیە پێویستە دوکاندارەکە بنووسێ، هێلکەمان هەیە یا پەنیرمان هەیە. نموونەیەکى دیکە، لە چەندان شوێن لە هەولێر نووسراوە، کاغەزى دیوارى ئەڵمانى، ئەو ڕستەیە ئەوە دەگەیەنێ کە کاغەزەکە تایبەتە بە دیوارى ئەڵمانى، ئەمە لە کاتێکدا دیوار تایبەت ناکرێ بە ئەڵمان، بۆیە دەبێ بنووسرێ، کاغەزى ئەڵمان بۆ دیوار، نموونەیەکى دیکە هەر لە هەولێر نووسراوە، زانکۆى هەولێرى پزیشکى، ڕاستییەکەى دەبێ بنووسرێ زانکۆى پزیشکى هەولێر. ئەوەى تەقەى لێ هەستاندووە ئەوەیە، لەسەر تابلۆى ناوى قوتابخانەیەک لە هەولێر نووسراوە، قوتابخانەى سەردەمى ناحکومى، دیارە ئەو ڕستەیە ئەوە دەگەیەنێ کە سەردەمەکە واتا ئێستا، سەردەمى بەرەڵڵایى و بێ حکومەتییە، هەڵەکە هێند گەورەیە، هیچى بۆ حکومەتى هەرێم نەهێشتۆتەوە، ئەگەر بیانەوێ بە دروستى بنووسرێ، دەبێ بنووسرێ، قوتابخانەى ناحکومى سەردەم یا قوتابخانەى (سەردەم)ى ناحکومى، واتا دەبێ سەردەم لە نێوان دوو کەوانەدا بێ. بە هەر حاڵ ڕەنگە بێ ئاگایى حکومەت و وەزارەتى پەروەردە، شارەوانى و پارێزگاى هەولێر، لەوەوە بێ، پێیان وابێ وەک چۆن حکومەت دەستوورى نییە، پێویست ناکا زمانى کوردیش دەستوور و ڕێزمان هەبێ. 
سێیەن: دەنگ و ئاواز: دەنگ و ئاواز یا چۆنێتى دەربڕینى دەنگ لە دەم و مەڵاشوو، قورگ و لووت، ددان و لێو، هەر دەنگە شوێنى تایبەتى خۆى هەیە. لە هەمان کاتدا، موسیقاى کوردیش چ بە تەنیا بێ یا لەگەڵ گۆرانى و سروود یا خوێندنەوە و ئاخاوتن، جێگا و ڕێگاى خۆیان هەیە، ئەمانیش کارێکیان بە سەردا هێنراوە و کپ کراون، هەر تەواو بەو شێوەیە کە چۆن دەبێ دەنگى ناڕازى و موعارەزە کپ بکرێ، دەبێ دەنگ و ئاوازى زمانى کوردیش کپ بکرێن.        
ئەگەر گەورە شاعیران و زانایانى زمانى کوردى لە کۆندا زیندوو ببنەوە، بە دڵنیاییەوە، زمانەکەى خۆیان ناناسنەوە و لەتاودا بە ئەژنۆى خۆیان دەکێشن، هەر وەک چۆن ئێستا ئێمە گیرۆدەبووین ئەوانیش دۆش دادەمێنن و ئازار دەژێژن. لەم ڕوانگەوە، مەترسییەکى یەکجار گەورە و غەدرێکى هەرە مەزن هەست پێدەکرێ بەوەى کە حکومەتى هەرێم بەرامبەر بە کورد و کوردستان کردویەتى و دەیکا، ئەویش ئەوەیە کە زمانى کوردى بەرەو دوو زمان و دوو نەتەوە دەبا، هیچ مرۆڤێکى هۆشیار و دڵسۆز و شارەزا و لێزان، لەوە تێناگا کە بۆ حکومەتى هەرێم، بەرنامەى کوردى لە قوتابخانەکانى ئاکرێ و ئامێدى و شوێنانى دیکە لە بادینان، کە بە سۆرانى بوو، کردى بە کرمانجى سەروو؟ ئەمە لە کاتێکدا لاى قوتابیانى ئەو ناوچانە، نەک گرفتێکیان نەبوو، بەڵکو بە پێچەوانەى ویست و ئیرادەى خۆیان و کەس و کاریشیان بوو. لێرەوە من هاوار بەرز دەکەمەوە و داوا لە حکومەتى هەرێم دەکەم کە لەوە زیاتر زمانەکەمان مەشێوێنن و تکایە زمانەکەمان بدەنەوە، بۆ ئەوەش دەبێ و پێویستە هاوشێوەى کۆڕى زانیارى کوردیى ساڵانى سەرەتاى حەفتاکان، دەزگایەکى زانستى و نەتەوەیى و نیشتمانى دابمەزرێ، لە بەرامبەر ئەوەدا، با هەموو دەسەڵاتێکى دیکە و با هەرچى سامانى ماددیى، بێ شکۆى مێژوویى و مەعنەوى هەیە، با بۆ حکومەتى هەرێم بێ. تکایە دەست هەڵگرن و بەسە بەس.

سەرنج:
سەرەتاى ئەم نووسینە، گەڕانەوەیە بۆ تێگەیشتنى شاعیران، بە ڕیز: مەلاى جزیرى، ئەحمەدى خانى، نالى، شێخ ڕەزا، پیرەمێرد و گۆران، دڵدار، هەژار و هێمن و هى دیکە بەرامبەر بە زمانى کوردى.

هەولێر ـ 10ى 1ى 2022


ئەم وتارە دەربڕی رای نووسەر خۆیەتی