بە ڕونی، پێنج خولەک دیموکراسی!

کاوە محمود

11-01-2022

4381جار خوێندراوەتەوە


 

مەبستم لە بەکارهێنانی ڕستەی "پێنج خولەک دیموکراسی" ئەو پێنج خولکەکەیە یان کەمتر کە هاووڵاتی هەر چەند ساڵ جارێک لە بەردەم سندوقی دەنگدان نوێنەری خۆی هەڵدەبژێرێت، و دوواتر گوایە بە "سەڵامەتی" بۆ شوێنی خۆی دەگەڕێتەوە و ئەرکێکی مێژوویی ئەنجام داوە!

بنەمای چەمکی دیموکراسی سیاسی لە ڕوانگەیەی لیبرالیزمەوە خۆی لەو پرۆسە هەڵبژاردنە دەبینێت. لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا بە وڵاتی خۆمانەوە بەردەوام حزب و لایەنی دەسەڵاتدار بنگەشەی ئەوە دەکات کە ئەم "پێنج خولەکە بەشدارییە" ئەرکە و مافە، و زۆر جاریش هاوولاتی پێی وایە تەنها بەم "پێنج خولکە" دەتوانێت گۆڕانکاری ئەنجام بدات، و هەندێ حزب و لایەنی دیکەش هەر لە چوارچێوەی باوەڕبوون بەم میکانیزمە لە گۆڕانگاری هەڵوێست لە بەشدارینەکردن لەم پێنج خولەکە وەردەگرن.

بەشداریکردن لەم جۆرە میکانیزمە لە دیموکراسی سیستمێکی کەمایەتی سەرمایەداری دێنێتە بەرهەم و مۆنۆپۆلی ژیانی سیاسی و بیرکردنەوە دەکات بە جۆرێک بەشداری زۆربە لە چوارچێوەی هەڵبژاردنی لایەنێک بێت کە بەشدارە لە پێشبڕکێی لایەن و گروپە دەستەبژێرەکانی پرۆسەیەک کە هەلبژاردەی سەرمایەداری و نیولیبرالیزم تیایدا یەکلاکراوەتەوە و پرۆسەکە دەچێتە جوغزی ئاڵوگۆڕکردن لە بازنەی هەمان بژاردە و بەرهەمهێنانەوەوەی هەمان سیستم کە قەیرانەکانی بۆ خەڵکی زەحمەتکێش و ڕەنجدەرانی بیرو بازو درووست کردوە، بەلام بە سیما و دەموچاوێکی دیکە.

مەبەستم لە ئاماژەکردن بە چەمکی"پێنج خولەک لە دیموکراسی" هەڵوێست وەرگرتنی پیشوەخت بۆ خۆدابڕین و بەشدارینەکردن لە هەڵبژاردنەکان بە گشتی نییە. لە ئەزموونی تیۆری و پراکتیکی مارکسسیت کۆمەڵێک بابەتی جۆراجۆر هەیە، لەوانە بۆچونەکانی مارکس لە کتێبە بەناوبانگەکەی (تێکۆشانی چینایەتی لە فەرنسا 1848ـ 1850) کە ئینگلز پێشەکییەکەی بۆ نووسیوە و تیایدا باس لە ئەزموونی بەشداریکردن لە هەڵبژاردنەکان دەکات و ئەگەری گەیاندنی نوێنەری کرێکاران بۆ پەرلەمان دەکات و چۆنێتی بەکارهێنانی ئەو سەکۆیە بۆ ریسواکردنی سیاسەتەکانی سەرمایەداری. جگە لەمەش لینین باس لە گرنگی تێکۆشان لە پەرلەمانی کۆنەپەرست و تەنانەت سەندیکای ڕوو زەرد دەکات، و لە ئەزموونی دووای دووەمین شەڕی جیهانی بەشێک لە حزبە شیوعییەکان لە وڵاتانی ئەوروپا تا ساڵانی سەرەتای هەشتاکان لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکاندا هێزی کاریگەر بوون و سەرجەم ئەو دەسکەوتانەی کە لە چوارچێوەی چەمکی "دەولەتی خۆش گوزەران" و دەستتێوەردانی دەوڵەت لە ئابووری و ئەنجامدانی ئەرکی کۆمەڵایەتی، لە سایەی تێکۆشانی بەرنامەکانی ئەو حزبانە بووە، بەڵام دەبێ بوترێت کە ئەم ڕاستەیە تەنها دیوێکی مەسەلەی ئەنجامدانی گۆڕانکارییە لە ڕێگای "پێنج خولەکەکە" و دیوەکەی دیکەی پەیوەندی بە تێکۆشانی بەردەوامی جەماوەری خەڵک و بزافە کۆمەڵایەتییەکانەوە هەیە و ئەمەش لە چوارچێوەی داواکاری هەنووکەیی و ڕۆژانەی خەڵکی زەحمەتکێش و هێزی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی کە ناکرێ بە کەم تەماشای ئەو داواکارییانە بکرێت، بەڵکو دەبێ بە بواری سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە گرێ بدرێت و لەم خاڵەشدا پرۆژەی چەپ بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی کارا دەبێت، و بەم شێوە گۆڕانکاری چلۆنایەتی لە ڕێگای سەندوقی دەنگدانەوە بەند دەبێت بەوەی هێزی چەپ پرۆژەیەکی جێگرەوە و ئەلترناتیفی هەبێت کە بە پێچەوانەی پرۆژەکانی هێزی بۆرژوا و بژاردەی نیولیبرالیزم بێت، و لەم حاڵەتەشدا ئەرکی پرۆژەکانی چەب خستنەڕووی ئەلتەرناتیف و جێگرەوەیە و ناکرێ لە خانەی ئامۆژگاری بۆ دەسەڵات تەماشا بکرێت، بەڵکو ئەو پرۆژانە کاتێک لەلایەن جەماوەرەوە پەسەند دەکرێَت کە ئەمە ئەرکی تێکۆشانی ڕۆژانەی هێزی چەپە دەبێتە مایەی فشار تەنانەت بۆ داواکاری ڕۆژانەی خەڵک و وەدیهێنانی دەسکەوت بۆ باشترکردنی ژیانی خەڵکی زەحمەتکێش، و گرێدانی ئەم بابەتە بە کاروانی تێکۆشانی ستراتیجی لە پێناوی عەدالەتی کۆمەڵایەتی و یەکسانی و سۆشیالزمدا.

بۆ ئەوەی برۆژەی چەپ بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی تەنها مۆرکێکی تیۆری نەبێت، و لە نامیلکەیەکی حزبیدا نەمێنێتەوە، و نەبێتە پرۆژەی تەنها ناوندێکی توێژینەوە، پێویستە پێداچوونەوەیکی تەواو و گشتگیر بۆ پەیوەندی نێوان هێزی چەپ و بزافە کۆمەڵایەتییەکان ئەنجام بدرێن و لەم ڕوانگەیەشەوە خوێندنەوەیکی نوێ بۆ چەمکی خۆڕسکی و بابەتی هۆشمەندی و مەسەلەی بوونی قەیران بکرێت.

لە زۆر وڵاتدا قەیرانی جۆراجۆر هەبووە، بەڵام چارەسەرکردنی قەیرانەکان پەیوەندی بە خستنەڕووی جێگرەوەیە و لە هیچ کاتێکیشدا جێگرەوە و ئەلتەرناتیف لە منداڵدانی قەیراندا لە دایک نابێت، بەڵکو لە ستراتیجی ڕووبەڕووبوونەوە و قەناعەتی ناوەندنی فراوانی جەماوەر بە بەرنامە و بنەماکانی ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانەکان.

لە هەمان کاتدا ئەلتەرناتیف ستراتیجێک نییە لە شوێنێکی نادیارەوە یان لە ئاسمانەوە بەسەر کۆمەڵگایەکی مرۆڤایەتی دابەزێت. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێَت کە گرنگە ستراتیج و سیاسەتی بەرجەستەکراو بۆ هەلومەرجێکی دیاریکراودا دابڕێژرێت، و گرنگە هیزی چەپی کوردستانیش بەو لۆجێکە نوێخوازە دوور لە عەقلیەتی سەلفیەتی چەپ بڕوانێتە سەرجەم گۆڕانکارییەکان لە کوردستان و ناوچەکە و جیهاندا و بەڕچاوکردنی ریزبەندی چینایەتی نوێ کە جیاوازە لەو ریزبەندییەی لە کاتی مارکسدا هەبووە.

ئەنجامدانی ئەم ئەرکە لەلایەن هێزی چەپەوە کارێک نییە بتوانێ دوور لە بزافی کۆمەڵایەتی ئەنجامی بدات، و خاڵی وەرچەرخانیش لە ڕۆڵی بزافە کۆمەڵایەتییەکان لەو کاتەوە دەستپێدەکات کە لە کاری ناڕەزایی و خۆرسکییەوە بتوانێت بچێتە قۆناغی دانانی بەرنامەی داخوازی و داواکاری و بەکارهێنانی فشار بۆ ناچارکردنی دەسەڵات بۆ ئەنجامدانی ئەو داواکارییانە لە رێگای شیکردنەوەی واقیعی گوڕاو و خوێندنەوەی نوێی هێَزەکانی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی.

ئەم وەرچەرخانە پێویستی بە قوڵبوون و کارابوونی هۆشمەندی سیاسییە لە نیو بزافە جەماوەرییەکان و دەربازبوون لە دروشمی پۆپۆلیستی و وروژاندن و ناڕەزایی بەتاڵکردن کە لە کۆتاییدا لە خزمەتی دەسەڵاتدارە پابەندبووەکانی سیاسەتی نیولیبرالزمە.

گەڵالەکردنی پرۆژەیەکی چەپی کوردستانی کە سەندیکاکانی کرێکاران و ناوەندی زەحمەتکێشی جووتیاران و ڕەنجدەرانی بیرو و بازو ناوەند و توێژە پەراوێزخراوەکان و رێکخراوە پێشکەوتنخوازەکانی کۆمەڵگای مەدەنی، و ڕێكخراو و گروپەكانی ژنان و لاوان و خوێندكاران  لە داڕشتن و پەسندکردنی بەشدار بن، و ببێتە نەخشە رێگای تێکۆشان کە ڕۆژانە کاری بۆ بکرێت و جەماوەر بە هێزی فشاری خۆی و بە داهێنانی شێوازی نوێی تێکۆشان و بە پشتبەستن بە داهێنان و ئەفراندن هەنگاو بە هەنگاو سەرکەوتنی تیادا تۆمار بکات، هاوکێشەیەکی هاوسەنگ لە بەرزبوونەوە و کارابوونی هۆشمەندی بۆ هەڵگیڕانەوەی چەمکی دیموکراسی سیاسی "لە پێنج خولەکەوە" بۆ پرۆسەیکی بەردەوام لە کاروانی جێَبەجێکردنی دیموکراسی بەمانا فراوانەکەی لە ریگای شەراکەتی جەماوەری زەحمەتکێش و بەرهەمهێنی ئازاد لە بڕیاردانی سەرجەم ئەو بابەتانەی پەیوەندییان بە دابینکردنی ژیانی پڕکەرامەتەوە هەیە.

 


ئەم وتارە دەربڕی رای نووسەر خۆیەتی