بەشی یەکەم لە دیداری سەرۆک بەرھەم لەگەڵ کەناڵی CNN

01:37 - 27/09/2021

2775جار خوێندراوەتەوە

خەندان-

د. بەرھەم ساڵح، سەرۆک کۆماری عێراق لە دیدارێکدا لەگەڵ کەناڵی CNN رایگەیاند، ده‌مێكه‌ عێراق بوەته‌ گۆره‌پانی ململانێی نێوان لایه‌نه‌ ناكۆكه‌كانی دیکە لە ناوچه‌كەدا‌، له‌و ماوه‌ دورودرێژه‌دا ئه‌وان له‌سه‌ر خاكی عێراق جه‌نگاون، تێچوی جه‌نگه‌كانیش له‌سەر سەرچاوە و روحی عێراقییه‌كان بوە و قوربانییه‌ مرۆییه‌كانیش هه‌ر ئەوان بون، دەشڵێت، "به‌رده‌وامبون و خولانه‌وه‌ له‌ بازنه‌ی كێشه‌ و ململانێكان، چی دیكه‌ مایه‌ قبوڵكردن نییه‌".
 
د. بەرھەم ساڵح لەمیانی دیدارێکدا لەگەڵ کەناڵی CNN باسی لەوەشکردوە، "به‌رده‌وامبون و خولانه‌وه‌ له‌ بازنه‌ی كێشه‌ و ململانێكان، چی دیكه‌ مایه‌ قبوڵكردن نییه‌، په‌ندیشمان له‌ وانه‌كانی رابردوو وه‌رگرتووه‌ به‌وه‌ی نابیت چی دیكه‌ چاوه‌ڕوانی خه‌ڵكانی دیكه‌ بین كه‌ بێن و كێشه‌كانمان بۆ چاره‌سه‌ر بكه‌ن، ئێمه‌ی‌ گه‌لانی ناوچه‌كه‌ ده‌بێت بتوانین له‌سه‌ر بنه‌مای پێداویستییه‌كانی ناوچه‌كه‌مان كێشه‌كانمان چاره‌سه‌ر بكه‌ین".

دەقی چاوپێکەوتنەکەی سەرۆک بەرهەم لەگەڵ کەناڵی CNN
به‌خێر بێیت جه‌نابی سه‌رۆك
سوپاس فه‌رید
دوای هه‌ره‌سهێنانی ئه‌فغانستان و حكومه‌ته‌كه‌ی كابول و پاشه‌كشه‌كردنی ئه‌مریكییه‌كان، هه‌ڵوێست و كاردانه‌وه‌ی به‌ڕێزتان له‌ عێراق چۆن بو؟ 

 

له‌ راستیدا زۆر نیگه‌رانی دۆخی ئه‌فغانستان بوم. هاوسۆز و هاوخه‌میان بوم، چونكه‌ به‌ باشی هه‌ست به‌ ئازاری و مه‌ینه‌تی ئه‌وانه‌ ده‌كه‌م كه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر له‌ كێشه‌ ململانێكاندا ده‌ژین. ئاشنای مه‌ینه‌تی و ئێش و ئازاری ئاواره‌كانم، چونكه‌ خودی خۆم و زۆرێك له‌ عێراقییه‌كان سه‌رده‌مانێك ئاواره‌ بووین و به‌ ناچاری زیدی خۆمان جێهێشتبو.

بۆیه‌ به‌ په‌رۆش بوم بۆ دۆخی ناهه‌مواری گه‌لی ئه‌فغان. هاوكات ده‌ستوه‌ردانی ئه‌مریكا و جیهان له‌ ئه‌فغانستان مایه‌ی په‌ند و ئامۆژگارییه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئاستی پشتیوانی نیوده‌وڵه‌تی و قه‌باره‌ی وه‌به‌رهێنانه‌كانیش گه‌وره‌بن، بەڵام بێ بونی حوكمڕانییه‌كی ته‌ندروست و پشتیوانی گه‌لی خۆت، ناتوانی له‌سه‌ر پێی خۆت راوه‌ستی و به‌رده‌وام بیت.

ئه‌و وانه‌ی ده‌بێت له‌ روداوه‌كانی ئه‌فغانستانه‌وه‌ فێری بین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گه‌نده‌ڵی رێگری له‌ سه‌قامگیری ده‌كات و به‌ره‌به‌ستێكی گه‌وره‌شه‌ له‌ به‌رده‌م پیاده‌كردنی حوكمڕانییه‌كی ته‌ندروستدا، ئومێد ده‌كه‌م سوود له‌و په‌ند و ئامۆژگارییه‌ وه‌رگرین، ده‌رك به‌وه‌ش بكه‌ین كه‌ زۆر پێویسته‌ پرسی حوكمرانییه‌كی ته‌ندروست له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا، ناوه‌ڕۆكی هه‌ر به‌شدارییه‌كی نێوده‌وڵه‌تی بێت له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ پرسه‌ جۆراوجۆره‌كان. 

ئه‌و روداوه‌ بۆ ئێمه‌ی‌ عێراقیش مایه‌ی په‌ند و ئامۆژگارییه‌كی گه‌وره‌یه‌؛ ده‌بێت وریابین و خه‌می چاره‌نوسی وڵاته‌كه‌ی خۆمان بێت، ده‌بێت بۆ داكۆكیكردن له‌ مافی وڵاته‌كه‌مان پشتمان به‌  شه‌رعیه‌تی حوكمڕانی و هێز و بازووی خۆمان قایم بێت، ئێمه‌ له‌ ئێستا و ئاینده‌شدا پێویستی زۆرمان به‌ پشتیوانییه‌كی نێوده‌وڵه‌تی ده‌بێت، به‌ڵام له‌ كۆتایدا ده‌بێت خۆمان ده‌رمانی ده‌ردی خۆمان بكه‌ین و په‌ره‌ به‌ وڵاته‌كه‌مان بده‌ین.
ئایا به‌ڕێزتان دودڵن له‌ مانه‌وه‌ی هیزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌؟ ترسی ئه‌وه‌تان هه‌یه‌ ئه‌مریكا شێوازی سیاسه‌تكردنی خۆی بگۆڕێت و جێتان بێڵێت؟

 

دیاره‌ مشتومڕێكی زۆر له‌وباره‌وه‌ ده‌كرێت، روداوه‌كانی ئه‌فغانستانیش لێكه‌وتی زۆری به‌ دوای خۆیدا هێناون و ده‌بێت هه‌مو لایه‌كمان به‌ هه‌ندی وه‌رگرین، به‌ڵام ده‌بێت به‌ ویژدانه‌وه‌ ئه‌وه‌ش‌ بڵێین كه‌ ئه‌مریكا بۆ ماوه‌ی نزیكه‌ی 20 ساڵه‌ به‌شداری ئه‌و جه‌نگه‌یه‌. 

ده‌توانم بڵێم كه‌ ده‌رك به‌ هۆكاره‌ شاراوه‌كانی پشت ئه‌و سیاسه‌تی ئه‌مریكا ده‌كه‌م، به‌ كاری خۆشمی نازانم پرسیاری له‌باره‌وه‌ بكه‌م، ئه‌مریكییه‌كان خۆیان په‌یوه‌ستن به‌و پرسه‌وه‌. له‌ كۆتایشدا ناكرێت و نابێت هه‌موو شكسته‌كانی خۆمان بخه‌ینه‌ ئه‌ستۆی ده‌ره‌وه‌ی خۆمان و سه‌ركه‌وتنه‌كانیشمان بده‌ینه‌پاڵ خۆمان. 

سه‌باره‌ت به‌ دۆخی عێراقیش پێم وایه‌ كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئەمریکا و كۆمه‌ڵگەی نێوده‌وڵه‌تی هاریكار و پشتیوانمان بوون، به‌ڵام هێشتا پێویستی زۆرمان به‌وه‌یه‌ بره‌و به‌ لایه‌نی‌ ئابوری وڵاته‌كه‌ی خۆمان بده‌ین و كۆمه‌ڵگەكه‌شمان روەو ئاستێكی باشتر به‌رین.

له‌ كۆتایشدا پێویستی زۆرمان به‌وه‌یه‌‌ په‌یڕه‌وی له‌ بنه‌ماكانی حوكمڕاییه‌كی ته‌ندروست بكه‌ین، خۆمان به‌ دور بگرین له‌ گرتنه‌به‌ری میكنیزمه‌ سه‌ربازییه‌كان و رو بكه‌ینه‌ پیاده‌كردنی میكانیزمه‌كانی گەشەپێدان، چونكه‌ گه‌لی ئێمه‌ش به‌ هه‌مان شێوه‌ی گه‌لی ئه‌مریكا داوای پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزاری فێركردن و ته‌ندروستی باشمان لێ ده‌كات، داواكارن به‌ شكۆوه‌ بژین و سه‌روه‌ری یاسا به‌رقه‌رار بێت، هیواخوازم ئه‌و كاره‌مان پێ بكرێت و هیوا و ئاواته‌كانی گه‌له‌كه‌مان بێنینه‌دی.
پێت وایه‌ سه‌ركه‌وتنی تاڵیبان پاڵنه‌ر و ئیلهام به‌خش بێت بۆ داعش له‌ عێراق؟

 

به‌ڵێ، نه‌ك هه‌ر له‌ عێراق، بگره‌ ئه‌مه‌ بۆ‌ سه‌رتاسه‌ری ناوچه‌كه‌ش راسته‌، ئه‌زمونیشمان له‌گه‌ڵ زۆرێك له‌ رێكخراوه‌ توندڕه‌وه‌كان ئه‌و راستییه‌ی سه‌ره‌وه‌مان بۆ دوپاتده‌كاته‌وه‌، تۆ سه‌یرێكی تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و ئامرازه‌كانی دیكه‌ی راگه‌یاندن بكه‌، ئه‌و كات ده‌بینی كه‌ زۆرێك له‌و گروپه‌ توندڕه‌وانه‌ سه‌ركه‌وتنی تاڵیبان له‌ ئه‌فغانستان به‌سه‌ر ئه‌مریكادا وه‌ك ئیلهام به‌خش سه‌یر ده‌كه‌ن و وره‌ و هێزی لیوه‌رده‌گرن.
له‌و باوه‌ڕدایت سعودییه‌كان و ئێرانییه‌كان په‌یوه‌ندییه‌كانیان ئاسایی بکەنەوە‌؟

 

هیوادارم وابێت، راسته‌ كۆمه‌ڵێك ئاسته‌نگ و به‌ربه‌ستیان له‌پێشن، به‌ڵام ئومیده‌وارین ئه‌م كاره‌ زو به‌ زو روبدات و بگاته‌ ئامانج، له‌ كۆتایشدا ئێمه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ دراوسێی یه‌كترین و ئه‌گه‌ر ناكۆك و ناته‌باش بین، هه‌ر ده‌بێت په‌یوه‌ندییه‌كانمان به‌رده‌وامبن و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا بكه‌ین، له‌ بری ئه‌وه‌ی بایه‌كۆتی یه‌كتر بكه‌ین، واباشتره‌ ناكۆكییه‌كانی نێوانمان تاوتوێ بكه‌ین.

هه‌ر سه‌باره‌ت به‌و پرسه‌، من له‌ جاران گه‌شبینترم، له‌ كۆتاییشدا ئامراز و میكانیزمه‌كان له‌ گۆڕاندان، ئه‌زمونی ئه‌فغانستانیش فێری ئه‌وه‌مان ده‌كات له‌م ناوچه‌یه‌ی تیایدا ده‌ژین سه‌وداسه‌ر‌ی دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و رێگه‌چارانه‌ بین كه‌ پارێزگاری له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانمان ده‌كه‌ن.

ده‌مێكه‌ عێراق بوەته‌ گۆره‌پانی ململانێی نێوان لایه‌نه‌ ناكۆكه‌كانی دیکە لە ناوچه‌كەدا‌، له‌و ماوه‌ دورودرێژه‌دا ئه‌وان له‌سه‌ر خاكی عێراق جه‌نگاون، تێچوی جه‌نگه‌كانیش له‌سەر سەرچاوە و روحی عێراقییه‌كان بوە و قوربانییه‌ مرۆییه‌كانیش هه‌ر ئەوان بون، هیوامه‌ بتوانین دینامیك و میتۆده‌ بگۆڕین.

عێراق ده‌وڵه‌تێكی خاوه‌ن سه‌روه‌رییه‌، ده‌كرێت بیكه‌ینه‌ خاڵی به‌یه‌كگه‌یشتنی نێوان به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌كانی هه‌ریه‌ك له‌ عه‌ره‌ب و ئێرانی و توركه‌كان. 

له‌ بری ئه‌وه‌ی ده‌رامه‌ته‌كانمان له‌ ململانیكاندا به ‌فیڕۆ بده‌ین، پێویسته‌ بیانخه‌ینه‌ خزمه‌ت و بره‌ودان به‌ ژێرخانی ئابوری و راكێشانی هیڵی ئاسنین و لوله ‌بۆری گاز و رێگای بازرگانی و بواری دیكه‌ی جۆراوجۆر.

ئه‌و ناوچه‌یه‌ی ئێمه‌ لێی ده‌ژین پڕ كێشه‌ و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌یه‌، له‌ كاتێكدا خه‌می گه‌وره‌مان به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی تیرۆر و توندڕه‌ویه‌، ده‌بێت به‌ وردی بیر له‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئه‌و گرفتانه‌ له‌ كوێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن.

ئه‌گه‌ر به‌ ووردی دیقه‌تی ده‌وڵه‌تی عێراق بده‌ین، ده‌بینین كه‌ ژماره‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی 40 ملیۆن كه‌سه‌، مه‌زه‌نده‌ش ده‌كرێت تا ساڵی 2050  بگاته‌ 80 ملیۆن كه‌س.

ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر په‌یڕه‌ووكردنی ئه‌م میكانیزمانه‌ی ئێستا به‌رده‌وام بین، ناتوانین كار و بژێوی بۆ نه‌وه‌كانی ئێستامان دابین بكه‌ین، ئه‌مه‌ بۆ ئێرانی و ئوردنی و میسری و دراوسێكانی عێراقیش هه‌ر راسته، بۆیه‌ ئێمه‌ پێویستمان به‌وه‌یه‌ هاریكاری یه‌كتری بكه‌ین.

ئێمە ژێرخانی ئابوری خۆمان بنیات بنێینه‌وه‌ و مه‌وداكه‌ی فراوانتر و فره‌تر بكه‌ین، بایه‌خیش به‌و پرسانه‌ بده‌ین كه‌ به‌لای هه‌مومانه‌وه‌ گرنگن، روبه‌ڕوی گۆرانكارییه‌كانی كه‌شوهه‌واو ببینه‌وه‌ كه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ژیان و گوزه‌رانمان دروست ده‌كات، ئێمه‌ پێویستمان به‌وه‌یه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ كۆببینه‌وه‌ و شێواز و رێبازێكی چاره‌سه‌ر بدۆزینه‌وه‌ بۆ چۆنییه‌تی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و پرسه‌ جۆراوجۆرانه‌دا كه‌ جێگه‌ی بایه‌خی گه‌ل و ده‌وڵه‌ته‌كانمانن وه‌ك دۆزینه‌وه‌ی هه‌لی كار و ژیان و گوزه‌رانێكی باشتر و خزمه‌تگوزاری فێركردن و چاودێرییه‌كی ته‌ندروستی چاكتر. 

به‌رده‌وامبون و خولانه‌وه‌ له‌ بازنه‌ی كێشه‌ و ململانێكان، چی دیكه‌ مایه‌ قبوڵكردن نییه‌، په‌ندیشمان له‌ وانه‌كانی رابردوو وه‌رگرتووه‌ به‌وه‌ی نابیت چی دیكه‌ چاوه‌ڕوانی خه‌ڵكانی دیكه‌ بین كه‌ بێن و كێشه‌كانمان بۆ چاره‌سه‌ر بكه‌ن، ئێمه‌ی‌ گه‌لانی ناوچه‌كه‌ ده‌بێت بتوانین له‌سه‌ر بنه‌مای پێداویستییه‌كانی ناوچه‌كه‌مان كێشه‌كانمان چاره‌سه‌ر بكه‌ین.