سەرۆکی پەرلەمان لە دیداری خەندان لەبارەی چەندین تەوەری گەرم و گرنگ دەدوێت

11:01 - 22/06/2021

4404جار خوێندراوەتەوە

خەندان- هیوا عەبدوڵا

د.رێواز فایەق، سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان رایگەیاند، هەنگاوەکان بۆ دەستپێکردنی نوسینەوەی رەشنوسی دەستوری هەرێم بەردەوامیان هەیە و باوەڕیانوایە دەستورەکە دەبێت سازانی نیشتیمانی لەسەر بێت و چەترێک بۆ دروستکردنی ئارامی و ئاشتەوایی نەک ناکۆکی و لێکترازان، دەشڵێت، چاوەڕێ دەکرێت هەفتەی داهاتو پەرلەمان بەئامادەبونی بەرپرسانی حکومەت لەبارەی هۆکاری بەردەوامی لێبڕینی موچە کۆببێتەوە.

کاتێک حکومەتی دەنگی لەسەر درا، هەشت مانگ لەتەمەنی پەرلەمان رۆیشتبو
د.رێواز فایەق، سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان لەبەرنامەی دیداری خەندان کە بەرنامەیەکی هەفتانەیە و لەلایەن رۆژنامەنوس هەڤاڵ محەمەدەوە پێشکەش دەکرێت، رایگەیاند، ئەم خولەی پەرلەمان و خولەکانی رابردوش بەداخەوە دوای ئەوەی ئەندامانی پەرلەمان سوێندی یاسایی دەخۆن، لەماوەیەکی زودا کابینەی حکومەت دروستناکرێت و بەشێکی تەمەنی پەرلەمان بەم هۆیە دەڕوات، خولی پێنجەمی پەرلەمان لە 6ی تشرینی دوەمی 2018 بەسوێندخواردنی پەرلەمانتاران دەستی بەکارەکانی کرد و لە 10ی تەمموزی 2019 کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێم دەنگی لەسەر دراوە، لەو کاتەشدا هەشت مانگ لەتەمەنی پەرلەمان رۆیشتوە و دەستەی کاتی پەرلەمان لەو ماوەیەدا جگە لەهەموارکردنی چەند یاسایەک کەتایبەت بون بە چۆنیەتی پێکهێنانەوەی حکومەت هەنگاوی دیکە نەگرتەبەر.
دامەرزاوەکانی فەرمییەکان، رێکخراوەکان و میدیاش هەمو لەقەیرانداین
ئاماژەی بەوەشکرد، بەشێکی دیکە لەو ئاستەنگیانەی لەم خولەدا هاتونەتەپێش ئەوەبو دوای دروستبونی حکومەت لەمانگی تەمموزی 2019 پەرلەمان کەوتە پشوی هاوینە و دواتریش بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنای بەسەردا هات کەبەشێکی زۆری ماوەی پەرلەمانی برد، ئەگەر هەمو ئەوانە کۆبکەینەوە لەم خولەکەدا کە لەساڵی سێیەمیدایە تەنها ساڵێکی ماوەی کارکردنی هەبوە، جگە لەبەرکەوتنە سیاسییەکانیش کە لەو ماوەیەدا رویانداوە، بەلەبەرچاوگرتنی دۆخی سیاسی و ئابوری هەرێمی کوردستان، عێراق و ناوچەکە رەنگە پەرلەمان لەئاست خواستدا کاری نەکردبێت، بەڵام ئەوە پەیوەندی بەوەوە هەیە کە هەمو دامەزراوە دەستورییەکانی دیکەش هەمان کێشەیان هەیە و دامەرزاوەکانی سەرۆکایەتی حکومەت، سەرۆکایەتی هەرێم ئەنجومەنی دادوەری، رێکخراوەکان و میدیاش هەمو لەقەیرانداین.
 دەسەڵاتی سەرۆکی پەرلەمان بەراورد بەسەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حکومەت ناهاوسەنگییەکی زۆری هەیە 
لەبارەی کاریگەری پەیڕەوی ناوخۆش لەسەر رۆڵ و کارەکانی سەرۆکی پەرلەمان و پەرلەمانتاران، د.رێواز فایەق وتی، هەرچەندە خولی چوارەمی پەرلەمانی پەیڕەوێکی نوێی نوسییەوە و لەوپەیڕەوەدا بڕیاردرا زۆرێک لەدەسەڵاتەکانی سەرۆکی پەرلەمان بدرێتە سەرۆکایەتی پەرلەمان چونکە ئەوە شێوازێکی کارکردنی دیموکراسیترە، بەڵام ئەگەر ئەو دەسەڵاتانە بەراورد بکرێت بەدەسەڵاتەکانی سەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حکومەت "پێموایە ناهاوسەنگییەکی زۆر هەیە و ئەگەر سەرۆک، جێگری سەرۆک و سکرتێری پەرلەمان هەوڵنەدەن پەیوەندییەکی تەندروستیاهەبێت، باوەڕم وایە پەرلەمان پەکی دەکەوێت و ناتوانێت ئیشەکانی خۆی بکات".
ئەگەر لەسەرۆکایەتی پەرلەمان بیت دەبێت حیکمەت، ئارامگر و وردەکار بیت
ئەوەشی خستەڕو، کاتێک هەرێمی کوردستان بەناو قەیراندا تێدەپەڕێت ئومێدی وابو و ئەندامێکی ئاسایی پەرلەمان بێت بۆ ئەوەی لەهەڵوێست و بۆچونەکانیدا بتوانێت "ئازادانەتر" بیانخاتەڕو، بەڵام کە بەرپرسیاریەتی دامەرزاوەی پەرلەمانی وەرگرتوە و بەهۆی ئەوەش کە کاری پەرلەمانی کاری بەیەکەوەییە و هیچ کەس و فراکسیۆنێک بەتەنها ناتوانێت هیچ بکات و نوێنەرایەتی سەرجەم خەڵکی کوردستان بکات، لەم پرسەدا سەرکەوتن و شکستی خولی پەرلەمان بۆ کەسی یەکەم دەنوسرێتەوە بۆیە پێویستیان بەوە هەبوە "حیکمەت، ئارامگر و وردەکاری بین و ئەوانیتر بخوێنیتەوە و باوەڕیشت بەکاری بەیەکەوەیی هەبێت"، هەروەها مەرجێکی دیکەی بەڕێوەبردنی دامەزراوەکە ئەوەیە نەکەویتە ژێرکاریگەری سۆشیال میدیا و بەیەک ئاست لەحزبە سیاسییەکان مامەڵە بکەیت.
 لەژێر رۆشنایی بۆچونی فراکسیۆنەکان و راپۆرتی لیژنەکان بەرنامەی کار دیاریدەکەین
د.رێواز فایەق لەبارەی لێدوانی جیاوازی بەشێک لەپەرلەمانتاران لەسەر بەرنامەی کاری کۆبونەوەکان باسی لەوەکرد، هەرچەندە لەهیچ برگەیەکی پەیڕەوی ناوخۆدا باس لەوەنەکراوە کە بۆ دانانی بەرنامەی کاری کۆبونەوەکان پرس بە سەرۆکی فراکسیۆنەکان بکرێت ئەوە دەسەڵاتی سەرۆکایەتی پەرلەمانە، بەڵام کارکردن لەناو پەرلەمان جیاوازە لەکارکردن لەناو هەر دامەزراوەیەکی دیکە و کارکردن بەیەکەوەییە، بۆیە لەسەرەتای وەرزی یاسادانان دەرفەت دەدەن بە سەرۆکی فراکسیۆنەکان قسەی خۆیان بکەن و کاری لەپێشینە بۆ وەرزی یاسادانان بخەنەڕو، بۆیە لەژێر رۆشنایی بۆچونی فراکسیۆنەکان و راپۆرتی لیژنەکان بەرنامەی کار دیاریدەکەن.
بەشێکی فراکسیۆنەکان دابەشبون بەسەر زیاتر لەبەرەیەک

سەرۆکی پەرلەمان رونیکردەوە، هەرچەندە لەسەر چەندین تەوەر پێشوتر لەگەڵ سەرۆکی فراکسیۆنەکانیش کۆدەبنەوە و رێککەوتنیان لەگەڵ دەکەن، بەڵام ئەم خولەی پەرلەمان خاڵێکی جیاوازی هەیە ئەویش ئەوەیە کەبەشێکی  فراکسیۆنەکان دابەشبون بەسەر زیاتر لەبەرەیەک کە هەندێکیان راگەیەنراون و هەندێکی دیکەشیان رانەگەیەنراون، ئەوانەی کەجیابونەوەیان راگەیاندوە هەڵوێستەکانیان رونە بەڵام ئەوانەی رانەگەیەنراون هەڵوێستەکانیان رەنگدانەوەی هەیە لەسەر کۆبونەوەکانی پەرلەمان چونکە پابەندنابن بەکارنامەی دانیشتەکانی پەرلەمان کەسەرۆکی فراکسیۆنەکەیان لەگەڵ سەرۆکایەتی رێککەوتنی لەسەر کردوە، بۆیە کاتێک پەرلەمانتارێک لەدانیشتنی پەرلەمان قسەدەکات بە ئاڕاستەیەک قسە دەکات کە "من ئەزانم بۆچی وا قسە دەکات".

لەدۆسیەکانی نەوت و بودجەدا وەڵامی حکومەت خاوە یان هەندێکجار نیەتی

لەبارەی رەخنەی بەشێک لەپەرلەمانتارانیش کە پێشنیازەکانیان ناخرێتە بەرنامەی کار سەرۆکی پەرلەمان وتی، ئەو رەخنە راست نیە چونکە بەشێک پەرلەمانتاران بەماددەی 66ی پەیڕەوی ناوخۆی داوای کۆبونەوە دەکەن کە بریتییە لە ئەنجامدانی کۆبونەوە بەئامادەبونی حکومەت و کۆبونەوەی هاوبەشی پەرلەمان و حکومەتە، سەرۆکایەتی پەرلەمان یاداشتەکان دەنێرێت بۆ حکومەت لەم کاتەشدا   90%ی داواکارییەکانی وەڵامی حکومەت ئەرێیە و ئامادەیە وەزیرەکان بنێرێت بۆ پەرلەمان، هەندێک جاریش بەتایبەت لەدۆسیەکانی نەوت و بودجەدا وەڵامی حکومەت خاوە یان هەندێکجار نیەتی، لەئێستاشدا پرسی موچە گرنگترین بابەتە بەلای پەرلەمانتارانەوە.

 پێشبینی دەکەم هەفتەی داهاتو پەرلەمان لەسەر لێبڕینی موچە کۆببێتەوە  

باسی لەوەشکرد، بۆ کۆبونەوەی پەرلەمان لەسەر پرسی لێبڕینی موچە لەئێستادا دو یاداشتیان لەبەردەستە یەکێکیان بەواژۆی 57 پەرلەمانتار ئاڕاستەی سەرۆکایەتی پەرلەمان کراوە و داوا دەکات بەبێ ئامادەبونی حکومەتیش پەرلەمان ئەو پرسە تاوتوێ بکات، یاداشتی دوەم بەواژۆی 65 پەرلەمانتار ئاڕاستەی سەرۆکایەتی پەرلەمان کراوە و داوا دەکەن بەئامادەبونی حکومەت ئەم پرسە تاوتوێ بکرێت و لەبارەی وادەی کۆتاییهێنان بە لێبڕینی موچە و هۆکاری ئەو بڕیارەش داوای رونکردنەوەیان کردوە، حکومەت لەسەر ئەم بابەتە ئامادەیی دەربڕیوە بێتە پەرلەمان و پێشبینی دەکەن هەفتەی داهاتو ئەو کۆبونەوەیە ئەنجام بدەن.

دەستور دەبێت سازانی نیشتیمانی لەسەر بێت

پەیوەست بە هەوڵەکانیش بۆ نوسینەوەی دەستوری هەرێمی کوردستان د.رێواز فایەق وتی، لەبنەڕەتدا کەتائێستا هەرێمی کوردستان دەستوری نیە هەمو سیاسییەکان بەرپرسیارین بەرامبەر ملـلەتەکەمان و قەوارەی سیاسی هەرێم و مێژوش ئەو بەرپرسیارە دەنوسێتەوە، بەتایبەت عێراق بەوهەمو جیاوازی و دەستوەردانە هەرێمیە توانی لەماوەی دو ساڵدا دەستور بنوسێتەوە و لەوکاتەوە ئێمە 16 ساڵە نەمانتوانیوە ببینە خاوەنی دەستور، بەوپێیەی نوسینەوەی دەستور بەشێکی گرنگی بانگەشەی حزبەکان بو لەهەڵبژاردنی خولی پێنجەمی پەرلەماندا بۆیە لەماوەی رابردو بۆ ئەوەی پرۆسەکە دەستپێبکات سەردانی حزبەکانیان کرد و کۆکراوەی سەردانەکانیشیان لەگەڵ سەرۆکی هەرێمی کوردستان تاوتوێکردوە، دواتریش کۆرۆنا کارەکانی راگرت و لەم کاتەشدا دوبارە دەستیان بەکارکردوەتەوە،  باوەڕیانوایە دەستورەکە دەبێت سازانی نیشتیمانی لەسەر بێت و چەترێک بۆ دروستکردنی ئارامی و ئاشتەوایی.

بەرلەخستنە راپرسی، دەستور پێویستی بە دەنگی 74ی پەرلەمانتاری کوردستان دەبێت

راشیگەیاند، "باوەڕی خۆم بەوەی باسبکرێت کە لەئێستادا ژینگە بۆ نوسینەوەی دەستور لەبارنیە، بیانویەکی باش نیە  بۆ ئەم بابەتە و شێواز و پێکهاتەی دەستورەکەش خەڵک و پەرلەمانی کوردستان بەدەنگی دو لەسەر سێ پەسەندی دەکات، واتە بەرلەخستنە راپرسی دەستور پێویستی بە دەنگی 74ی پەرلەمانتاری کوردستان دەبێت، هەروەها لەپرۆسەی نوسینەوەی دەستورەکەدا دەبێت سەرجەم هێزەکان ئەوانەی تەنانەت خاوەن کورسی پەرلەمانیش نین بەشداربن، چونکە دەستور بۆ سیاسییەکان نیە و بۆ نیشتیمان، پاراستنی قەوارەی هەرێم و پاراستنی ماف و ئازادییەکانە، بۆیە لەم بابەتەدا هەماهەنگی تەواو و بەردەوامیان لەگەڵ سەرۆکایەتی هەرێم و سەرۆکایەتی حکومەتدا هەیە".

ناڕازیم لەهەر پەیوەندییەک کە دامەرزاوە دەستورییەکانی تێدا "استغلال" بکرێت 

سەرۆکی پەرلەمان لەبارەی پەیوەندییەکانی پەرلەمانی کوردستان و پەرلەمانەکانی وڵاتانی ناوچەکەش ئەوەی خستەڕو، بەهۆی کۆرۆناوە دیپلۆماسیەتی پەرلەمانی کوردستان لەئاستی دەرەوە سەرکەوتو نەبوە بەڵام ئەوەی نوێنەرایەتی قەوارەی هەرێم دەکات سەرۆکی هەرێمی کوردستانە، ئێمەش پشتیوانی هەمو پەیوەندییەکی هاوسەنگ دەکەین کەلە بەرژەوەندی خەڵکی کوردستان بێت و بۆخۆم ناڕازی و نیگەرانم لەهەر پەیوەندییەک کە دامەرزاوە دەستورییەکانی هەرێمی کوردستانی تێدا "استغلال" بکرێت بۆ بەرژەوەندی حزبی و کەسی.

باوەڕمان بەبنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و لەهەمانکاتیشدا پاراستنی ئازادی بیروڕا هەیە

سەبارەت بە رەوشی سزادراوانی بادینانیش کەسەرۆکی پەرلەمان لەماوەی رابردودا سەردانی کردبون، د.رێواز فایەق ئاماژەی بەوەکرد، هەر لەسەرەتای بڕیاری دادگا بۆ سزادانی ئەو کەسانە باوەڕی وابوە ئەوەی شتێکی لەدەستدێت باشتروایە دور لەبابەتی راگەیاندن کاری لەسەر بکات، لەگەڵ ئەوەشدا دۆسیەی دۆسیەی سزادراوانی بادینان دادگا بڕیاری لێداوە و ئێمە باوەڕمان بەبنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان و لەهەمانکاتیشدا پاراستنی ئازادی بیروڕا هەیە، لەڕوی تەندروستییشەوە دۆخێکی هەندێکیان باش و هەندێکی دیکەشیان کەمتر باش بوە.

دوای کۆتاییهاتنی ئەرکەکەم وەک سەرۆکی پەرلەمان دەبمەوە بەمامۆستای زانکۆ

لەبارەی ئەو کارەش کەدوای کۆتاییهاتنی ئەرکەکەی وەک سەرۆکی پەرلەمان ئەنجامی دەدات د.رێواز فایەق وتی، کاتێک ئەم خولەی پەرلەمان تەواو دەبێت من تەمەنم نزیک بوەتەوە لە 45 ساڵ ئەوەش مانای وایە نزیکەی 20 بۆ 25 ساڵێکم دەمێنێ بۆ ئەوەی خانەنشین ببم، لەهەمو دۆخێکدا بڕیارمداوە بگەڕێمەوە بۆ زانکۆ و وانە وتنەوە ئەگەر ئیشێکی دیکەم وەرنەگرت، بەڵام میکانیزمی گەڕانەوەکە کە ئایا زانکۆیەکی حکومی یان تایبەتی دەبێت، جارێ لەم بارەیەوە بڕیاری خۆم نەداوە، جەختیشی کردەوە "لە وەرگرتنی پۆستی سەرۆکی پەرلەمانیش پەشیمان نیم و وەک خاڵێکی گەشی دەبینم بەتایبەت ئەگەر بتوانم بەباشی بەکاری بهێنم، رەنگە ئێستا هەندێک قسە دەکرێت و رەنگە چوار ساڵی دیکە بەجۆرێکی دیکە بگێڕدرێتەوە".